.
1. साहित्य संगीत कला विहीनः साक्षात् पशुः पुछ विषाण हीनः । तृणं न खादन्नपि जीवमानः तद् भागधेयं परमं पषूणाम् ॥
2. येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः । ते मर्त्यलोके भुविभारभूताः मनुष्यरूपेण मॄगाश्चरन्ति ॥
3. अधिगत्य गुरोः ज्ञानं छात्रेभ्यो वितरन्ति ये ।
विद्या वात्सल्य निधयः शिक्षका मम दैवतम् ॥
4. अश्वस्य भूषणं वेगो मत्तं स्याद् गजभूषणम् ।
चातुर्यं भूषणं नार्या उद्योगो नरभूषणम् ॥
5. अहं नमामि वरदां ज्ञानदां त्वां सरस्वतीम् ।
प्रयच्छ विमलां बुद्धीं प्रसन्ना भव सर्वदा ॥
6. अपारे काव्यसंसारे कविरेकः प्रजापतिः ।
यथास्मै रोचते विश्वं तथा वै परिवर्तते ॥
7. असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धु पात्रं
सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी ।
लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं
तदपि तव गुणानां ईश पारं न याति ॥
8. ददाति प्रतिगृण्हाति गुह्यमाख्याति पृच्छति ।
भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥
9. क्षते प्रहाराः निपतन्ति अभीक्ष्णं
धनक्षये वर्धति जाठराग्निः ।
आपत्सु वैराणि समुद्भदंति
चिद्रेषु अनर्थाः बहुलीभवंति ॥
10. केशवं पतितं दृष्ट्वा पाण्डवाः हर्षनिर्भराः ।
रुदन्ति कौरवाः सर्वे हा केशव हा केशव गतः ॥
11. वैद्यराज नमस्तुभ्यं यमराजसहोदर ।
यमस्तु हरति प्राणान् वैद्यो प्राणान् धनानि च ॥
12. अश्वं नैव गजं नैव व्याघ्रं नैव च नैव च ।
अजापुत्रं बलिं दद्यात् देवो दुर्बलघातकः ॥
13. चिन्तनीया हि विपदां अदावेव प्रतिक्रिया
न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे ॥
14. आयुशः क्षण एकोऽपि सर्वरत्नैर्न लभ्यते ।
नीयते स वृथा येन प्रमादः सुमहानहो ॥
15. आत्मनः परितोषाय कवेः काव्यं तथापि तत् ।
स्वामिनो देहलीदीपसमं अन्योपकारकम् ॥
16. ईक्षणं द्विगुणं प्रोक्तां भाषणस्येति वेधसा ।
अक्षिणि द्वे मनुष्याणां जिंव्हा त्वैकेव निर्मिता ॥
17. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखं मृगाः ॥
18. उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ राजेन्द्र मुखं प्रक्षालयस्व टः ।
प्रभाते रोदिती कुक्कु च वै तु हि च वै तु हि ॥
19. उत्तमो नातिवक्ता स्यात् अधमो बहुभाषते ।
न काञ्चने ध्वनिस्तादृक् यादृक् कांस्ये प्रजायते ॥
20. चिन्तायास्तु चितायास्तु बिन्दु मात्रम् विशेशतः ।
चिता दहति निर्जीवम्, चिन्ता दहति जीवितम् ॥
21. चिता चिन्ता समाप्रोक्ता बिन्दुमात्रं विशेषता ।
सजीवं दहते चिन्ता निर्जीवं दहते चिता ॥
22. उपकारो हि नीचानां अपकरो हि जायते ।
पयःपानं भुजंगाणां केवलं विषवर्धनम् ॥
23. अनुगन्तुं सतां वर्त्म कुत्सितं यदि न शक्यते ।
स्वल्पमप्यनुगन्तव्यं मार्गस्थो न अवसीदति ॥
24. सुन्दरोऽपि सुशीलोऽपि कुलीनोऽपि महाधनः ।
अकुलीनोऽपि विद्यावान् देवैरपि सुपूज्यते ॥
25. उत्तमा आत्मना ख्याताः पितुः ख्याताश्च मध्यमाः । अधमा मातुलात् ख्याताः श्वशुरात् अधमाधमाः ॥
26. उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।
षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ॥
27. आदित्यचन्द्रावनलानिलौ च
द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च
धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥
28. न त्वहं कामये राज्यं न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।
कामये दुःखतप्तानां प्राणिनाम् आर्तिनाशनम् ॥
29. अजायुद्धमृषिश्राद्धं प्रभाते मेघडम्बरम् ।
दम्पत्योः कलहश्चैव परिणामे न किञ्चन ॥
30. क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षण त्यागे कुतो विद्या कणत्यागे कुतो धनम् ॥
31. अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते ।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ॥
32. परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः । परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम् ॥
33. अमन्त्रम् अक्षरं नास्ति नास्ति मूलमनौषदम् ।
अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः ॥
34. एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमे हयाः ।
आक्रामत्येव तेजस्वी तथ्याप्यर्को नभस्तलम् ॥
35. मधुसिक्तो निम्बखण्डः दुग्धपुष्टो भुजंगमः ।
गंगास्नातोऽपि दुर्जनः स्वभावं नैव मुन्चति ॥
36. एकेनापि सुवृक्षेण पुष्पितेना सुगन्धिना ।
वासितं तद् वनं सर्वं सुप्त्रेण कुलं यथा ॥
37. ऋणशेषोऽग्निशेषश्च शत्रुशेषस्तथैव च ।
पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न रक्षयेत् ॥
38. उदये सविता रक्तो रक्तश्चास्तमने तथा ।
सम्पत्तौ च विपत्तौ च साधुनामेकरूपता ॥
39. उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः
दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति ।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोशः ?
40. उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते ।
प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥
41. एते सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थान् परित्यज ये
सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये ।
तेऽमी मानवराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये
ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥
42. अनुदिनमनुतापेनास्म्यहं राम तप्तः
परमकरुण मोहं छिन्धि मायासमेतम् ।
इदमतिचपलं मे मानसं दुर्निवारं
भव्ति च बहु खेदस्त्वां विना धाव शीघ्रम् ॥
43. अनुदिनि अनुतापे तापलो रामराय
परमदिनदयाळा नीरसी मोहमाया
अचपळ मन माज़े नावरे आवरीता
तुज विण शिण होतो धाव रे धाव आता !
44. न भूतपूर्वं न कदापि वार्ता हेम्नः कुरंगः न कदापि दृष्टः । तथापि तॄष्णा रघुनन्दनस्य विनाशकाले विपरीतबुद्धिः ॥
45. सौवर्णानि सरोजानि निर्मातुं सन्ति शिल्पिनः ।
तत्र सौरभ निर्माणे चतुरः चतुराननः ॥
46. स्वायत्तमेकान्तहितं विधात्रा विनिर्मितं छादनमज्ञतायाः । विषेशतः सर्वविदां समाजे विन्हूषणं मौनमपण्डितानाम् ॥
47. विनिर्मिले ज़ाकण अज्ञतेचे स्वाधीन जे पद्मभवे फुकाचे । मूर्खास जे मौनचि फार साजे सभेस त्यान्च्या बहु जाणते जे ॥
48. गुरुशुश्रूशया विद्या पुष्कलेन धनेन वा ।
अथ वा विद्यया विद्या चतुर्थो न उपलभ्यते ॥
49. चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन पण्डितः ।
न समीक्ष्यापरं स्थानं पूर्वमायातनं त्यजेत् ॥
50. कल्पद्रुमः कल्पितमेव सूत् सा कामधुक् कामितमेव दोग्धि । चिन्तामणिश्चिन्तितमेव दत्ते सतां तु संगः सकलम् प्रसूते । ॥
51. सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ।
प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः ॥
52. सम्पूर्णकुम्भो न करोति शब्दं
अर्धो घटो घोषमुपैति नूनं ।
विद्वान् कुलीनो न करोति गर्वं
मूधास्तु जल्पन्ति गुणैर्विहीनाः ॥
53. नारिकेलसमाकारा दृश्यन्तेऽपि हि सज्जनाः ।
अन्ये बदरिकाकारा बहिरेव मनोहराः ॥
54. न भूतपूर्वं न कदापि वार्ता हेम्नः कुरंगः न कदापि दृष्टः । तथापि तॄष्णा रघुनन्दनस्य विनाशकाले विपरीतबुद्धिः ॥
55. परान्नं प्राप्य दुर्बुद्धे मा प्राणेषु दयां कुरु ।
दुर्लभानि परान्नानि प्रानाः जन्मनि जन्मनि !!
56. न दुर्जनः सज्जनतामुपैति बहुप्रकारैरपि सेव्यमानः । भूयोऽपि सिक्तः पयसा घृतेन न निम्बवृक्षो मधुरत्वमेति ॥
57. केयूरा न विभूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वलाः
न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालंकृता मूर्धजाः ।
वाण्येका समलंकरोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते
क्षीयन्ते खलू भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥
58. किं वाससेत्यत्र विचारणीयं वासः प्रधानं खलु योग्यतायै । पीताम्बरं वीक्ष्य ददौ स्वकनां दिगम्बरं वीक्ष्य विषं समुद्रः ॥
59. गुणैरुत्तुंगतां याति नोत्तुंगेनासनेन वै ।
प्रासादशिखरस्थोऽपि काको न गरुडायते ॥
60. अशनं मे वसनं मे जाया मे बन्धुवर्गो मे ।
इति मे मे कुर्वाणं कालवृको हन्ति पुरुषाजम् ॥
61. नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने ।
विक्रमार्जितसत्त्वस्य स्वयमेव म्र्गेन्द्रता ॥
62. अल्पकार्यकराः सन्ति ये नरा बहुभाषिणः ।
शरत्कालिनमेघास्ते नूनं गर्जन्ति केवलम् ॥
63. गते शोको न कर्तव्यो भविष्यं नैव चिन्तयेत् ।
वर्तमानेन कालेन वर्तयन्ति विचक्षणाः ॥
64. चित्ते भ्रान्तिर्जायते मद्यपानात् भ्रान्ते चित्ते पापचर्यामुपैति ।
पापं कृत्वा दुर्गतिं यान्ति मूधास्तस्मान्मद्यं नैव पेयं न पेयम् ॥
65. प्रत्यक्ष कविकाव्यं च रूपं च कुलयोषितः ।
गृहवैद्यस्य विद्या च कस्मैचिद्यदि रोचते ॥
66. किन्तु मद्यं स्वभावेन यथौषधं तथा स्मृतम् ।
अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथा स्मृतम् ॥
67. वितर वारि द वारि दव आतुरे
चिर पिपासित चातक पोतके ।
प्रचलिते मरुति क्षणं अन्यथा
क्व च भवान् क्व पयः क्व च चातकः ॥
68. वनानि दहतः वह्नेः सखा भवति मारुतः ।
स एव दीप नाषाय कृशे कस्य अस्ति सौहृदम् ॥
69. यत्रानेकः क्वचिदपि गृहे तत्र तिष्टत्यथैको
यत्राप्येकस्तदनु बहवस्तत्र नैकोऽपि चान्ते
इत्थम् नैयौ रजनिदिवसौ लोलयन् द्वाविवाक्षौ
कालः कल्यो भुवनफलके क्रीडति प्राणिसारैः
70. आदित्यस्य गतागतैरहरहः सङ्क्षीयते जीवितं
व्यापरैर्बहुकार्यभारगुरुभिः कालो न विज्नायते
दृष्ट्वा जन्मजराविपत्तिमरणं त्रासश्च नोत्पद्यते
पीत्वा मोहमयीं प्रमादमदिराम् उन्मत्तभूतां जगत्
71. यदि वा याति गोविन्दः मथुरातः पुनः सखि ।
राधायाः नयन द्वन्द्वे राधा नाम विपर्ययः ॥
72. रत्नैर्महार्हैस्तुतुशुर्न देवा न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् । सुधां विना न प्रययुर्विरामं न निश्चिदार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥
73. तिलवत् स्निग्धं मनोऽस्तु वाण्यां गुडवन्माधुर्यं
तिलगुडलद्दुकवत् सम्बन्धे अस्तु सुवृत्तत्त्वम् ।
अस्तु विचारे शुभसंक्रमणं मंगलाय यशसे
कल्याणी संक्रान्तिरस्तु वः सदाहमाशंसे ॥
74. द्राक्षा म्लान मुखी जाता शर्करा चाश्मताम् गता । सुभाशित रसम् द्रुश्ट्वा सुधा भीता दिवम् गता ॥
75. सर्वत्र देशे गुणवान् शोभते प्रथितः नरः ।
मणिः शीर्शे गले बाहौ यत्र कुत्र अपि शोभते ॥
76. येन केन प्रकारेण यस्य कस्यापि देहिनः ।
सन्तोशं जनयेत्प्राज्ञः तदेवेश्वरपूजनम् ॥
77. गुणवत्-जनसंसर्गात् याति नीचोऽपि गौरवम् ।
पुष्पमालाप्रसङ्गेन सूत्रं शिरसि धार्यते ॥
78. गुणवत्-जनसंसर्गात् याति नीचोऽपि गौरवम् ।
पुष्पमालाप्रसङ्गेन सूत्रं शिरसि धार्यते ॥
79. यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छती पण्डितान् उपाश्रयति । तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनी दलं इव विस्तारिता बुद्धिः ॥
80. बालस्यापि रवेः पादाः पतन्त्युपरि भूभृताम् ।
तेजसा सह जातानां वयः कुत्रोपयुज्यते ॥
81. यस्य अस्ति वित्तं स वरः कुलिनः
स पण्दितः स श्रुतवान् गुणज्ञः ।
स एव वक्ता स च दर्शनीयः
सर्वे गुणाः काञ्चनं आश्रयन्ते ॥
82. पार्वती फणि बालेन्दु भस्म मन्दाकिनी युता ।
अपवर्ग प्रदा मूर्तिः कथं स्यात् तव शङ्कर ॥
83. सुमित्रा नन्दन आसक्तं इमं राजानं ईक्ष्य वा ।
अथ वा मां कृशतनुं जलधे रोदिषि स्वयम् ॥
84. जीविते यस्य जीवन्ति लोके मित्राणि बान्धवाः ।
सफलं जीवितं तस्य को न स्वार्थाय जीवति ॥
85. चातक धूम समूहं दृष्ट्वा मा धाव वारि धर बुद्ध्या । इह हि भविष्यति भवतः नयन युगादेव वारिणां पूरः ॥
86. जाता शिखण्डिनी प्राक् यथा शिखण्डि तथावगच्छामि । प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवेति ! ॥
87. दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनक आत्मजा ।
पुरतः मारुतिः यस्य तं वन्दे रघु नन्दनम् ॥
88. दातव्यं भोक्तव्यं धन विषये संचयः न कर्तव्यः ।
पश्य इह मधुकरीणां संचित अर्थं हरन्ति अन्ये ॥
89. त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं दाराश्च पुत्राश्च सुहृज्जनाश्च । तं अर्थवन्तं पुनराश्रयन्ति अर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥
90. तृणादपि लघुस्तूलस्तूलादपि च याचकः ।
वायुना किं न नीतोऽसौ मामयं प्रार्थयेदिति ॥
91. अयं निजः परो वा इति गणना लघु चेतसाम् ।
उदार चरितानां तु वसुधा एव कुटुम्बकम् ॥
92. अतिपरिचयादवज्ञा सन्ततगमनादनादरो भवति । मलये भिल्लपुरन्ध्री चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनं कुरुते ॥
93. छायां अन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयं आतपे ।
फलानि अपि पर अर्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥
94. लालयेत् पंच वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् ।
प्राप्ते तु षोडशे वर्शे पुत्रे मित्रवद् आचरेत् ॥
95. वैध्यराज नमस्तुभ्यम् यमराज सहोधर ।
यमो हरति प्राणान् वैध्यह् प्राणन् धनानि च
96. चिताम् प्रज्वलिताम् द्रुस्त्वा वैध्यह् व विस्मयमागतह् ।
नाहम् गतह् न मय् भ्राता कस्येदम् हस्तलागवम् ॥
97. यथा एकेन न हस्तेन तालिका सम्प्रपद्यते ।
तथा उद्यम परित्यक्तं कर्म न उत्पादयेत् फलम् ॥
98. अष्टादश पुराणानां सारं व्यासेन कीर्तितम् ।
परोपकारः पुण्याय पापाय पर पीडनम् ॥
99. अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च ।
वश्यश्च पुत्रोऽर्थकारी च विद्या षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥
100. अर्थ आगमः नित्यं अरोगिता च प्रिया च भार्या प्रिय वादिनी च ।
वश्यः च पुत्रः अर्थकारी च विद्या षड् जीव लोकस्य सुखानि राजन् ॥
101. अकृत्वा पर सन्तापं अगत्वा खल मन्दिरम् ।
साधोः मार्गं अनुसृत्य यत् स्वल्पं अपि तद् बहु॥
102. आपदि मित्र परीक्षा शूर परीक्षा रण अंगणे भवति । विनये वंश परीक्षा शील परीक्षा धन क्षये भवति ॥
103. विद्वत्त्वं च नृपत्वं च न एव तुल्ये कदाचन ।
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥
104. गणयन्ति न ये सूर्यं वृष्टिं शीतं च कर्षकाः ।
यतन्ते सस्यलाभाय तैः साकं हि वसामि अहम् ॥
105. मूर्खस्य पंच चिह्नानि गर्वो दुर्वचनं तथा ।
क्रोधश्च दृढवादश्च परवाक्येष्वनादरः ॥
106. अष्टौ गुणा पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा सुशीलत्वदमौ श्रुतं च ।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा सुशीलत्व दमौ श्रुतं च ।
पराक्रमः च अ बहु भाषिता च दानं यथा शक्ति कृतज्ञता च ॥
107. कः न याति वशं लोके मुखं पीण्डेन पूरितः ।
मृदंगः मुख लेपेन करोति मधुरं ध्वनिम् ॥
108. ऐक्यं बलं समाजस्या तदभावे स दुर्बलः ।
तस्मात् ऐक्यं प्रशंसन्ति दृढं राश्त्र हितैषिणः ॥
109. आदौ देवकिदेवगर्भजननं गोपीगृहे वर्धनं
मायापुतनजीवितापहरणं गोवर्धनोद्धारणम् ।
कंसच्छेदनकौरवादिहननं कुन्तीतनूजावनं
एतद्भागवतं पुराणकथितं श्रीकृष्णलीलामृतम् ॥१६॥
110. गुरुः बन्धुः अबन्धूनां गुरुः चक्षुः अचक्षुषाम् ।
गुरुः पिता च माता च सर्वेषां न्यायवर्तिनाम् ॥
111. गर्वाय परपीडायै दुर्जनस्य धनं बलम् ।
सुजनस्य तु दानाय रक्षणाय च ते सदा ॥
112. अम्बा यस्य उमादेवी जनकः यस्य शंकरः ।
विद्यां ददाति सर्वेभ्यः स नः पातु गजाननः ॥
113. गौरवं प्राप्यते दानात् न तु वित्तस्य संचयात् ।
स्थितिः उच्चैः पयोदानां पयोधीनां अधः स्थितिः ॥
114. उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।
षड् एते यत्र वर्तन्ते देवः तत्र सहायकृत् ॥
115. उपदेशः हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये ।
पयः पानं भुजंगानां केवलं विषवर्धनम् ॥
116. आत्मनः मुख दोषेण बध्यन्ते शुक सारिकाः ।
बकाः तत्र न बध्यन्ते मौनं सर्वार्थ साधनम् ॥
117. खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु ।
दशाननोऽहरत् सीतां बन्धनं तु महोदधेः ॥
118. कार्यार्थी भजते लोकः यावत् कार्यं न सिध्यति । उत्तीर्णे च परे पारे नौकायाः किं प्रयोजनम् ॥
119. मनः मधुकरः मेघः मद्यपः मत्कुणः मरुत् ।
मा मदः मर्कटः मत्स्यः मकाराः दश चंचलाः ॥