ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च Expiation

 

ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्‌।

तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम्‌ ॥

व्याख्या:

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः।

एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥

व्याख्या:

असूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः।तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥

व्याख्या:

अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत्‌।

तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥

व्याख्या:

तदेजति तन्नैजति तद् दूरे तद्वन्तिके।

तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥

व्याख्या:

यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति।

सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥

व्याख्या:

यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद् विजानतः।

तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥

व्याख्या:

स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम्‌।

कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान्‌ व्यदधात् शाश्वतीभ्यः

तदेजति तन्नैजति तद् दूरे तद्वन्तिके। तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥

॥ लिप्यन्तरणम् ॥

tadejati tannaijati tad dūre tadvantike | tadantarasya sarvasya tadu sarvasyāsya bāhyataḥ ||

॥ अन्वयः ॥

तत् एजति। तत् न एजति। तत् दूरे। तत् उ अन्तिके। एतत् अस्य सर्वस्य अन्तः। तत् उ सर्वस्य अस्य वाह्यतः ॥

॥ अन्वयलिप्यन्तरणम् ॥

tat ejati | tat na ejati| tat dūre| tat u antike| etat asya sarvasya antaḥ| tat u sarvasya asya vāhyataḥ ||

॥ सुबोधिनीभाष्यम् - गोपालानन्दस्वामिरचितम् ॥

उक्तमेवार्थं मुखान्तरेणोपदिशति - तदेजतीति ।

तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके ।

तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥५॥

स्वयं चलति न चलति च । विभुत्वान्न चलति चलनफलव्याप्तिमत्वाच्चलतीत्युक्तिः । दूरे चान्तिके च - अन्तरात्मतया सर्वदेशव्यापित्वात् । तत् - ब्रह्म, सर्वस्यान्तर्बहिश्च । 'अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित:' ( तैत्तिरीयनारायणोपनिषद् -  ९४ ) इति श्रुते: । इदमखिलं वैलक्षण्यज्ञापकम् । न हि लौकिकः कश्चिच्चलति न चलतीत्याद्युक्तस्वभावः ।

यद्वा - एजति चलति स्वतनुभूतेनाऽनेन जङ्गमेन, नैजति स्वरूपतो न चलति । एजति स्वासाधारणदिव्यमङ्गलविग्रहेण चलति । नैजति - स्वरूपान्न च्यवतीति वा । तद्दूरे - अविदुषां दूरे, अगोचरमिति यावत् तद्वन्तिके तदेव विदुषां समीपे, गोचर इत्येतत् । अन्यद्यथाव्याख्यातम् ॥५॥

॥ आङ्गल-अर्थः ॥

That moves and That moves not; That is far and the same is near; That is within all this and That also is outside all this.

॥ हिन्दी-अर्थः ॥

वह गति करता है और गति नहीं भी करता; वह दूर है और पास भी है; इस सबके भीतर है और इस सबके बाहर भी है।

॥ शब्दावली ॥

तत् - tat - That

एजति - ejati - moves

तत् - tat - That

न एजति - na ejati - moves not

तत् - tat - That

दूरे - dūre - is far

तत् - tat - That

उ - u - also

अन्तिके - antike - is near

एतत् - etat - That

अस्य सर्वस्य - asya sarvasya - all this

अन्तः - antaḥ - within

तत् - tat - That

उ - u - also

सर्वस्य अस्य - sarvasya asya - all this

वाह्यतः - vāhyataḥ - outside