कणाद - वैशेषिक दर्शन 3.2
कणाद - वैशेषिक दर्शन 3.2 (17 सूत्र)
द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते
अर्थ : द्रव्यत्व और नित्यत्व को वायु द्वारा समझाया जाता है।
प्रयत्नायौगपद्याज्ज्ञानायौगपद्याच्चैकं मनः
अर्थ : प्रयत्न और ज्ञान के लिए मन का एकत्व आवश्यक है।
प्राणापाननिमेषोन्मेषजीवनमनोगतीन्द्रियान्तरविकाराः सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नश्चेत्यात्मलिङ्गानि
अर्थ : प्राण, अपान, जीवन, मनोस्थिति, इन्द्रिय और उनके विकार, सुख-दुःख, इच्छा और द्वेष, और प्रयत्न – ये सभी आत्म के लक्षण हैं।
द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते
अर्थ : द्रव्यत्व और नित्यत्व का निरूपण वायु के द्वारा होता है।
यज्ञदत्त इति सति सन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद्दृष्टं लिङ्गं न विद्यते
अर्थ : 'यज्ञदत्त' जैसे शब्द के सन्निकर्ष में, यदि प्रत्यक्ष ज्ञान नहीं है तो उसका लक्षण दिखाई नहीं देता।
सामान्यतोदृष्टाच्चाविशेषः
अर्थ : सामान्य दृष्टि से कोई विशेषता दिखाई नहीं देती।
तस्मादागमिकम्
अर्थ : अतः इसका ज्ञान आगम से होता है।
अहं इति शब्दव्यतिरेकान्नागमिकम्
अर्थ : 'अहं' शब्द के भेद से ज्ञात ज्ञान आगम द्वारा नहीं है।
यदि च दृष्टप्रत्यक्षोऽहं देवदत्तोऽहं यज्ञदत्त इति
अर्थ : यदि मैं प्रत्यक्ष रूप से देखता हूँ 'देवदत्त' या 'यज्ञदत्त', तो ज्ञान प्रत्यक्ष रूप से होगा।
देवदत्तो गच्छति विष्णुमित्रो गच्छतीति चोपचाराच्छरीरप्रत्यक्षः
अर्थ : 'देवदत्त गच्छता है, विष्णुमित्र गच्छता है' – यह शरीर के प्रत्यक्ष क्रिया द्वारा ज्ञात होता है।
सन्दिग्धस्तूपचारः
अर्थ : संदेह होने पर कोई भी क्रिया संदिग्ध कहलाती है।
अहं इति प्रत्यगात्मनि भावात्परत्राभावादर्थान्तरप्रत्यक्षः
अर्थ : 'अहं' का ज्ञान आत्मा में भाव द्वारा और अन्यत्र अभाव द्वारा प्रत्यक्ष रूप में ज्ञात होता है।
न तु शरीरविशेषाद्यज्ञदत्तविष्णुमित्रयोर्ज्ञानविशेषः
अर्थ : शरीर के विशेष रूप से 'यज्ञदत्त' और 'विष्णुमित्र' का ज्ञान नहीं होता।
सुखदुःखज्ञाननिष्पत्त्यविशेषादैकात्म्यम्
अर्थ : सुख-दुःख का ज्ञान और निष्पत्ति से एकात्मता की प्राप्ति होती है।
नाना व्यवस्थातः
अर्थ : यह विभिन्न व्यवस्थाओं द्वारा ज्ञात होता है।
शास्त्रसामर्थ्याच्च
अर्थ : शास्त्र के सामर्थ्य और निर्देशन द्वारा ज्ञान प्राप्त होता है।
द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते
अर्थ : द्रव्यत्व और नित्यत्व का निरूपण वायु के माध्यम से होता है।
Next Chapter Of Vaisheshik Darshan 4.1
0 टिप्पणियाँ