Yoga Darshan Sutras 1-21
पातञ्जलयोगदर्शन
प्रथम समाधिपाद
योगेन चित्तस्य पदेन वाचांमलं शरीरस्य च वैद्यकेनयोऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनांपतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोऽस्मि
तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्
वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा अक्लिष्टाः
प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः
प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि
विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्
शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः
अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा
अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः
अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः
स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्
वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्संप्रज्ञातः
विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः
भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम्
श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम्
Sanskrit Sutras 19-21
भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥१९॥
विदेहानां देवानां भवप्रत्ययः । ते हि स्वसंस्कारमात्रोपयोगेन चित्तेन कैवल्यपदमिवानुभवन्तः स्वसंस्कारविपाकं तथाजातीयकमतिवाहयन्ति । तथा प्रकृतिलयाः साधिकारे चेतसि प्रकृतिलीने कैवल्यपदमिवानुभवन्ति, यावन्न पुनरावर्ततेऽधिकारवशाच्चित्तमिति
श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ॥२०॥
उपायप्रत्ययो योगिनां भवति । श्रद्धा चेतसः सम्प्रसादः । सा हि जननीव कल्याणी योगिनं पाति । तस्य हि श्रद्दधानस्य विवेकार्थिनो वीर्यमुपजायते । समुपजातवीर्यस्य स्मृतिरुपतिष्ठते । स्मृत्युपस्थाने अ चित्तमनाकुलं समाधीयते । समाहितचित्तस्य प्रज्ञाविवेक उपावर्तते । येन यथावद्वस्तु जानन्ति । तदभ्यासात्तद्विषयाच्च वैराग्यादसम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति
तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥२१॥
ते खलु नव योगिनो मृदुमध्याधिमात्रोपायो भवन्ति, तद्यथा—मृदूपायो मध्योपायोऽधिमात्रोपाय इति । तत्र मृदूपायस्त्रिविधः—मृदुसंवेगो मध्यसंवेगस्तीव्रसंवेग इति । तथा मध्योपायस्तथाधिमात्रोपाय इति । तत्राधिमात्रोपायानां समाधिलाभः समाधिफलं च भवतीति
Hindi
विदेहप्रकृति के लिए भवप्रत्यय। ये जीवात्मा, देवता और विदेह प्राणी अपने स्वसंस्कारों के माध्यम से चित्त को कैवल्य की स्थिति की तरह अनुभव करते हैं। वे अपने संस्कारों का परिणाम भी इसी प्रकार प्राप्त करते हैं। प्रकृतिलय (प्रकृति में विलीन) साधक अपने चेतन मन में कैवल्य का अनुभव करते हैं जब तक कि चित्त अधिकार वश में न हो जाए।
योगियों के लिए उपायकालीन अनुभव (Upaya-pratyaya) होता है। श्रद्धा चेतना का प्रसाद है। यह योगी के लिए जन्म देने वाली माता के समान कल्याणी है। जिसके पास श्रद्धा है, उसका विवेक जागृत होता है और वीर्य (साधना का बल) उत्पन्न होता है। स्मृति की उपस्थिति में चित्त शांत और समाधि की स्थिति में स्थिर हो जाता है। अभ्यास और वैराग्य से सम्प्रज्ञात समाधि प्राप्त होती है।
तीव्र संवेग वाले योगियों के लिए समाधि का अनुभव और उसका फल अधिक तीव्र होता है। नौ प्रकार के योगियों के लिए उपाय होते हैं—मृदुपाय (सामान्य), मध्योपाय (मध्यम), और अधिमात्रोपाय (तीव्र)। तीव्र संवेग वाले उपायों से समाधि का अनुभव शीघ्र और प्रभावशाली होता है। समाधिलाभ और समाधि का फल उसी के अनुसार होता है।
English
Bhava-pratyaya for disembodied beings. Deities and disembodied beings experience a state akin to Kaivalya through the use of their own impressions (sanskaras). They also experience the result of these impressions. Practitioners whose consciousness is absorbed in nature (prakriti-laya) experience Kaivalya as long as the mind remains under the authority of practice.
Upaya-pratyaya (method-based experience) pertains to yogins. Faith (Shraddha) is the grace of consciousness, like a mother nurturing the yogi. Through faith, the aspirant's discernment awakens, strength (Veerya) arises, and memory supports a stable mind. Through practice and detachment (Vairagya), one attains Samprajñata Samadhi.
For yogins with intense energy, the attainment of Samadhi and its result is swift. There are nine types of methods—mild, medium, and intense. The mild method is gentle, the medium method is moderate, and the intense method is vigorous. The result of Samadhi corresponds to the intensity of the method practiced.
Sanskrit Sutras 22-24
मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥२२॥
मृदुतीव्रो मध्यतीव्रोऽधिमात्रतीव्र इति । ततोऽपि विशेषः, तद्विशेषान्मृदुतीव्रसंवेगस्यासन्नः, ततो मध्यतीव्रसंवेगस्यासन्नतरः, तस्मादधिमात्रतीव्रसंवेगस्याधिमात्रोपायस्याप्यासन्नतमः समाधिलाभः समाधिफलं चेति
ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥२३॥
प्रणिधानाद्भक्तिविशेषादावर्जित ईश्वरस्तमनुगृह्णात्यभिध्यानमात्रेण । तदभिध्यानमात्रादपि योगिन आसन्नतमः समाधिलाभः समाधिफलं च भवतीति
क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥२४॥
अविद्यादयः क्लेशाः । कुशलाकुशलानि कर्माणि । तत्फलं विपाकः । तदनुगुणा वासना आशयः । ते च मनसि वर्तमानाः पुरुषे व्यपदिश्यन्ते । स हि तत्फलस्य भोक्तेति । यथा जयः पराजयो वा योद्धृषु वर्तमानः स्वामिनि व्यपदिश्यते । यो ह्यनेन भोगेनापरामृष्टः स पुरुषविशेष ईश्वरः । कैवल्यं प्राप्तास्तर्हि सन्ति च बहवः केवलिनः । ते हि त्रीणि बन्धनानि छित्त्वा कैवल्यं प्राप्ताः । ईश्वरस्य च तत्सम्बन्धो न भूतो न भावी । यथा मुक्तस्य पूर्वा बन्धकोटिः प्रज्ञायते, नैवमीश्वरस्य । यथा वा प्रकृतिलीनस्योत्तरा बन्धकोटिः सम्भाव्यते, नैवमीश्वरस्य । स तु सदैव मुक्तः सदैवेश्वर इति ।
Hindi
मृदु, मध्य और अधिमात्र के अनुसार भी विशेष हैं। मृदु तीव्रता वाला, मध्य तीव्रता वाला और अधिमात्र तीव्रता वाला। इस प्रकार, सबसे मृदु तीव्रता वाला उपाय सबसे करीब है, मध्य तीव्रता वाला उपाय उससे थोड़ा दूर है और अधिमात्र तीव्रता वाला उपाय सबसे प्रभावशाली और तीव्र है। इससे समाधि की प्राप्ति और उसका फल अलग-अलग होता है।
ईश्वरप्रणिधान के द्वारा। श्रद्धा और भक्ति के विशेष साधन से निर्गुण ईश्वर योगी को अनुग्रह करता है। केवल ईश्वर के ध्यान मात्र से योगी को सबसे उत्तम समाधि और उसका फल प्राप्त होता है।
क्लेश, कर्म और विपाक से अप्रभावित विशेष पुरुष ही ईश्वर है। अविद्या से उत्पन्न क्लेश, कुशल और अकुशल कर्म तथा उनका फल और उनसे उत्पन्न वासना मन में उपस्थित होती है। वही उसका भोक्ता है। इसी प्रकार जो मुक्त है, वह हमेशा स्वतंत्र और ईश्वर है। ईश्वर और प्रकृति में कोई मिश्रण नहीं है, और ईश्वर की सत्ता शाश्वत और सदैव मुक्त है।
English
The distinction of mild, medium, and intense applies here. The mild method is closest to attainment, the medium slightly further, and the intense method is the most vigorous. Accordingly, the attainment of Samadhi and its results vary with the intensity of the practice.
Through Ishvara Pranidhana (devotion to the Supreme), the yogi attains the highest Samadhi and its result. Even the mere contemplation or remembrance of Ishvara bestows this attainment. Devotion and faith are the instruments here.
The supreme Lord (Ishvara) is a special Purusha untouched by afflictions, karma, and their results. He experiences no bondage or suffering. Like a liberated person, Ishvara is eternally free and unaffected. He is distinct from all beings absorbed in nature, and His sovereignty is eternal and unchanging.
Sanskrit Sutras 25-27
तत्र निरतिशयं सर्वज्ञत्वबीजम् ॥२५॥
यदिदमतीतानागतप्रत्युत्पन्नप्रत्येकसमुच्चयातीन्द्रियग्रहणमल्पं बह्विति सर्वज्ञबीजमेतद्धि वर्धमानं यत्र निरतिशयं स सर्वज्ञः । अस्ति काष्ठाप्राप्तिः सर्वज्ञबीजस्य सातिशयत्वात्परिमाणवदिति । यत्र काष्ठाप्राप्तिर्ज्ञानस्य स सर्वज्ञः । स च पुरुषविशेष इति । सामान्यमात्रोपसंहारे च कृतोपक्षयमनुमानं न विशेषप्रतिपत्तौ समर्थमिति । यस्य संज्ञादिविशेषप्रतिपत्तिरागमतः पर्यन्वेष्या, तस्यात्मानुग्रहाभावेऽपि भूतानुग्रहः प्रयोजनं, ज्ञानधर्मोपदेशेन कल्पप्रलयमहाप्रलयेषु संसारिणः पुरुषानुद्धरिष्यामीति । तथा चोक्तं—आदिविद्वान्निर्माणचित्तमधिष्ठाय कारुण्याद्भगवान्परमर्षिरासुरये जिज्ञासमानाय तन्त्रं प्रोवाच इति
स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्॥२६॥
पूर्वं हि गुरवः कालेनावच्छिद्यन्ते । यत्रावच्छेदार्थेन कालो नोपावर्तते, स एष पूर्वेषामपि गुरुः । यथास्य सर्गस्यादौ प्रकर्षगत्या सिद्धस्तथातिक्रान्तसर्गादिष्वपि प्रत्येतव्यः
तस्य वाचकः प्रणवः ॥२७॥
वाच्य ईश्वरः प्रणवस्य । किमस्य सङ्केतकृतं वाच्यवाचकत्वमथ प्रदीपप्रकाशवदवत्स्थितमिति । स्थितोऽस्य वाच्यस्य वाचकेन सह सम्बन्धः । सङ्केतस्त्वीश्वरस्य स्थितमेवार्थमभिनयति । यथावस्थितः पितापुत्रयोः सम्बन्धः सङ्केतेनावद्योत्यते, अयमस्य पिता, अयमस्य पुत्र इति । सर्गान्तरेष्वपि वाच्यवाचकशक्त्यपेक्षस्तथैव सङ्केतः क्रियते । सम्प्रतिपत्तिनित्यतया नित्यः शब्दार्थसम्बन्ध इत्यागमिनः प्रतिजानते
Hindi
यहाँ अनंत सर्वज्ञता का बीज है। अतीत, वर्तमान और भविष्य के प्रत्येक अनुभवों का संयोग, इन्द्रियों द्वारा न्यूनतम ग्रहण और अन्य कारकों के द्वारा यह सर्वज्ञ बीज बढ़ता है। यह ज्ञान की वृद्धि और सार्वभौमिक समझ का प्रतीक है। वही पुरुष विशेष है।
वही पूर्वकाल के गुरू भी हैं। पहले के गुरू समय से बाधित नहीं होते। समय का अवरोध उनका प्रभावित नहीं करता। जैसे सृष्टि के आरंभ में सिद्धियां हुईं, वैसे ही उत्पन्न होते हुए भी उनका प्रभाव जारी रहता है।
उस पुरुष का संकेतक प्रणव है। जैसे दीपक की ज्योति दीपक के सहारे ज्ञात होती है, वैसे ही ईश्वर का संकेत भी इस प्रणव के माध्यम से ज्ञात होता है। जैसे पिता और पुत्र के संबंध को संकेत द्वारा बताया जा सकता है, वैसे ही ईश्वर का स्वरूप इस प्रणव में दर्शित होता है।
English
Here lies the seed of infinite omniscience. The collective minimal perception of past, present, and future events, combined with other factors, allows this seed of omniscience to grow. This represents the expansion of knowledge and universal understanding. This is the special Purusha.
He is also the guru of past teachers. The past gurus are not constrained by time. Time does not limit him. Just as creation was perfected in the beginning, his influence continues even as the cosmos evolves.
The indicator of that Purusha is the Pranava (OM). Just as the light of a lamp is known through the lamp, the nature of Ishvara is revealed through the Pranava. Like the relationship between father and son can be indicated by a symbol, Ishvara’s nature is indicated by this Pranava.
Sanskrit Sutras 28-30
तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥२८॥
प्रणवस्य जपः प्रणवाभिधेयस्य चेश्वरस्य भावनम् । तदस्य योगिनः प्रणवं जपतः प्रणवार्थं च भावयतश्चित्तमेकाग्रं सम्पद्यते । तथा चोक्तम्—
स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत।
स्वाध्याययोगसम्पत्त्या परमात्म प्रकाशते ॥ इति
ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥२९॥
ये तावदन्तराया व्याधिप्रभृतयस्ते तावदीश्वरप्रणिधानान्न भवन्ति । स्वरूपदर्शनमप्यस्य भवति । यथैवेश्वरः पुरुषः शुद्धः प्रसन्नः केवलोऽनुपसर्गस्तथायमपि बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुष इत्येवमधिगच्छति
अथ केऽन्तराया ये चित्तस्य विक्षेपाः ? के पुनस्ते कियन्तो वेति ?
व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥३०॥
नवान्तरायाश्चित्तस्य विक्षेपाः । सहैते चित्तवृत्तिभिर्भवन्ति । एतेषामभावे न भवन्ति पूर्वोक्ताश्चित्तवृत्तयः । तत्र व्याधिर्धातुरसकरणवैषम्यम् । स्त्यानमकर्मण्यता चित्तस्य । संशय उभयकोटिस्पृग्विज्ञानं स्यादिदमेवं नैवं स्यादिति । प्रमादः समाधिसाधनानामभावनम् । आलस्यं कायस्य चित्तस्य च गुरुत्वादप्रवृत्तिः । अविरतिश्चित्तस्य विषयसम्प्रयोगात्मा गर्धः । भ्रान्तिर्दर्शनं विपर्ययज्ञानम् । अलब्धभूमिकत्वं समाधिभूमेरलाभः अनवस्थितत्वं लब्धायां भूमौ चित्तस्याप्रतिष्ठा । समाधिप्रतिलम्भे हि सति तदवस्थितं स्यादिति । एते चित्तविक्षेपा नव योगमला योगप्रतिपक्षा योगान्तराया इत्यभिधीयन्ते
Hindi
इसका जाप और अर्थभावना। प्रणव का जाप और ईश्वर के भाव का ध्यान करके योगी अपने चित्त को एकाग्र करता है। ऐसा कहा गया—
“स्वाध्याय से योग प्राप्त होता है, योग से स्वाध्याय का विकास होता है। स्वाध्याय और योग के सम्मिलन से परमात्मा प्रकट होता है।”
ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च।
जब तक कोई रोग या अन्य बाधाएँ नहीं होतीं, तब योगी ईश्वरप्रणिधान से चित्तवृत्तियों के अंतराय से मुक्त हो जाता है और स्वयं के स्वरूप का दर्शन भी करता है।
चित्त की बाधाएँ क्या हैं और कितनी हैं?
रोग, आलस्य, संशय, प्रमाद, अविरत चित्त, भ्रम, अवाप्तभूमिकता और अनवस्थितता ये चित्त की नौ बाधाएँ हैं। इनकी अनुपस्थिति में पूर्ववृत्तियाँ नहीं होतीं। ये सभी चित्तविक्षेप योग के मार्ग में बाधाएँ हैं।
English
Japa and contemplation of the meaning. By chanting the Pranava (OM) and contemplating the Ishvara associated with it, the yogi attains a focused mind. As stated:
“Through self-study (Swadhyaya) one attains Yoga; from Yoga one brings about self-study; through the union of Yoga and self-study, the Supreme Self is revealed.”
Then comes direct perception of consciousness and absence of obstacles. Until obstacles like disease or distractions occur, the yogi attains Ishvara-pranidhana and realizes the self as pure, serene, and unassociated.
What are the obstacles to the mind and how many? Disease, laziness, doubt, carelessness, lack of perseverance, wrong perception, unestablished progress, and instability—these are the nine obstacles to the mind. In their absence, previous mental modifications do not arise. These obstacles are the hindrances to Yoga.
Sanskrit Sutras 31-33
दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥३१॥
दुःखमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकं च । येनाभिहताः प्राणिनस्तदुपघाताय प्रयतन्ते, तद्दुःखम् । दौर्मनस्यमिच्छाविघाताच्चेतसः क्षोभः । यदङ्गान्येजयति कम्पयति तदङ्गमेजयत्वम् । प्राणो यद्बाह्यं वायुमाचामति स श्वासः । यत्कोष्ठ्यं वायुं निःसारयति स प्रश्वासः । एते विक्षेपसहभुवः, विक्षिप्तचित्तस्यैते भवन्ति । समाहितचित्तस्यैते न भवन्ति
तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥३२॥
विक्षेपप्रतिषेधार्थमेकतत्त्वावलम्बनं चित्तमभ्यसेत। यस्य तु प्रत्यर्थनियतं प्रत्ययमात्रं क्षणिकं च चित्तं तस्य सर्वमेव चित्तमेकाग्रं नास्त्येव विक्षिप्तम् । यदि पुनरिदं सर्वतः प्रयाहृत्यैकस्मिन्नर्थे समाधीयते, तदा भवत्येकाग्रमित्यतो न प्रत्यर्थनियम् ।
मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥३३॥
तत्र सर्वप्राणिषु सुखसम्भोगापन्नेषु मैत्रीं भावयेत। दुःखितेषु करुणाम् । पुण्यात्मकेषु मुदिताम् । अपुण्यशीलेषूपेक्षाम् । एवमस्य भावयतः शुक्लो धर्म उपजायते । ततश्च चित्तं प्रसीदति । प्रसन्नमेकाग्रं स्थितिपदं लभते
Hindi
दुख, दुर्बलता, अंगों का अनुचित प्रभाव और श्वास-प्रश्वास ये विक्षेप सहभुव हैं।
दुःख तीन प्रकार के होते हैं: आध्यात्मिक, भौतिक और दैविक। यह वे हैं जो प्राणियों को कष्ट पहुँचाते हैं।
दौर्मनस्यान अर्थात इच्छाओं का विरोध होने पर चित्त में उठने वाला विक्षोभ। अंगों पर नियंत्रण न रहने पर अंगमेज़यत्व उत्पन्न होता है। बाहरी वायु के चलने से श्वास और कोष्ठ से वायु के निकलने से प्रश्वास होता है। ये सभी विक्षेप सहभुव हैं। समाहितचित्त में ये नहीं होते।
एकतत्त्वाभ्यास से विक्षेप का निवारण।
चित्त को एक ही वस्तु पर केन्द्रित करना जिससे चित्तवृत्तियाँ क्षणिक और एकाग्र रहें। यदि सभी चित्तवृत्तियाँ एक ही विषय पर लगाई जाएँ, तो चित्त एकाग्र होता है। इस अभ्यास से विक्षेप रुकते हैं।
मैत्री, करुणा, मुदिता और उपेक्षा से चित्त की प्रसन्नता।
सभी प्राणियों में सुख प्राप्त करने वालों के प्रति मैत्री भाव रखें, दुःखी पर करुणा, पुण्यात्माओं में आनंद, और अपुण्यशीलों में उपेक्षा। इस भाव से शुक्ल धर्म उत्पन्न होता है। इससे चित्त प्रसीदित होता है और एकाग्र एवं प्रसन्न स्थितिप्राप्ति होती है।
English
Pain, mental disturbance, body agitation, and irregular breathing are coexisting obstacles.
Pain can be spiritual, physical, or divine. It affects living beings. Mental disturbance arises from thwarted desires. Loss of control over body parts causes agitation. Breathing is influenced by external air (inhalation) and by the expulsion of air (exhalation). These are obstacles for the disturbed mind, but they do not exist in a concentrated mind.
Single-pointed practice to restrain obstacles.
The mind should focus on a single object so that mental fluctuations remain momentary and concentrated. If all mental modifications are directed toward one object, the mind attains unity and the obstacles are removed.
Cultivation of friendliness, compassion, joy, and equanimity for mental peace.
Feel friendliness towards those who are happy, compassion towards the suffering, joy for virtuous beings, and indifference to the non-virtuous. This generates pure conduct, pacifies the mind, and leads to a calm, focused state.
Sanskrit Sutras 34-36
प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥३४॥
कोष्ठ्यस्य वायोर्नासिकापुटाभ्यां प्रयत्नविशेषाद्वमनं प्रच्छर्दनम् । विधारणं प्राणायामः । ताभ्यां वा मनसः स्थितिं सम्पादयेत
विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धिनी ॥३५॥
नासिकाग्रे धारयतोऽस्य या दिव्यगन्धसंवि सा गन्धप्रवृत्तिः । जिह्वाग्रे रससंवित। तालुनि रूपसंवित। जिह्वामध्ये स्पर्शसंवित। जिह्वामूले शब्दसंविदित्येताः वृत्तय उत्पन्नाश्चित्तं स्थितौ निबध्नन्ति, संशयं विधमन्ति, समाधिप्रज्ञायां च द्वारीभवन्ति । एतेन चन्द्रादित्यग्रहमणिप्रदीपरत्नादिषु प्रवृत्तिरुत्पन्ना विषयवत्येव वेदितव्या ।
विशोका वा ज्योतिष्मती ॥३६॥
प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनीत्यनुवर्तते । हृदयपुण्डरीके धारयतो या बुद्धिसंवित्बुद्धिसत्त्वं हि भास्वरमाकाशकल्पं, तत्र स्थितिवैशारद्यात्प्रवृत्तिः सूर्येन्दुग्रहमणिप्रभारूपाकारेण विकल्पते । तथाऽस्थितायां समापन्नं चित्तं निस्तरङ्गमहोदधिकल्पं शान्तमनन्तमस्मितामात्रं भवति । एषा द्वयी विशोका, विषयवती अस्मितामात्रा च प्रवृत्तिर्ज्योतिष्मतीत्युच्यन्ते । यया योगिनश्चित्तं स्थितिपदं लभत इति
Hindi
प्रच्छर्दन और विधारण से प्राण की स्थिति नियंत्रण।
पेट और नासिका के माध्यम से वायु को विशेष प्रयास से बाहर निकालना प्रच्छर्दन कहलाता है। प्राणायाम से प्राण का विधारण होता है। इन दोनों के अभ्यास से मन की स्थिति स्थिर होती है।
विषयवती प्रवृत्ति से मन की स्थिति।
नासिका के अग्र भाग में जो दिव्यगंध का संवेदन होता है, वह गंध प्रवृत्ति है। जीभ पर रस का संवेदन, तालु पर रूप का संवेदन, जीभ के मध्य पर स्पर्श संवेदन, और जीभ के मूल पर शब्द संवेदन—ये सभी वृत्तियाँ मन को स्थिर करती हैं, संशय को दूर करती हैं और समाधि में द्वार खोलती हैं।
चंद्र, सूर्य, ग्रह, रत्न आदि में उत्पन्न विषयों से मन की प्रवृत्ति केवल विषयवती होती है।
विशोका और ज्योतिष्मती।
मन की स्थिरता को बनाए रखने वाली प्रवृत्ति। हृदय पांडरी में स्थित बुद्धि-सत्त्व भास्वर और आकाशकल्प की तरह प्रकाशमान होता है। वहाँ से सूर्य, चंद्र, ग्रह, रत्न आदि के रूप से उत्पन्न प्रवृत्ति विकल्पित होती है।
जब मन स्थिर होता है, तो यह शांत, अनंत और केवल अहंकारयुक्त होता है। इसे विशोका और विषयवती (ज्योतिष्मती) कहा जाता है। इसका अभ्यास योगियों को स्थिर चित्त प्रदान करता है।
English
Control of prana through regurgitation and retention.
Expelling air from the stomach and nostrils with special effort is called regurgitation. Retention of prana is pranayama. By practicing these, the mind attains steadiness.
Object-related mental activity that binds the mind.
Smell at the tip of the nose, taste on the tongue, form on the palate, touch at the middle of the tongue, and sound at the root of the tongue—these modifications arise and bind the mind in steadiness, removing doubt and opening the doors to samadhi. Objects such as moon, sun, planets, gems cause mental activity, but the mind remains bound to the object.
Vishoka and Jyotishmati.
Mental modifications that stabilize the mind. The intellect in the heart lotus shines like space and radiates light. From it, mental activity takes form as objects like sun, moon, planets, and gems. When the mind is steady, it becomes tranquil, infinite, and only aware of the self (asmita). This is called Vishoka (without sorrow) or Jyotishmati (luminous mind), which leads the yogi to steadiness.
Sanskrit Sutras 37-40
वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥३७॥
वीतरागचित्तालम्बनोपरक्तं वा योगिनश्चित्तं स्थितिपदं लभत इति
स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥३८॥
स्वप्नज्ञानालम्बनं वा निद्राज्ञानालम्बनं वा तदाकारं योगिनश्चित्तं स्थितिपदं लभत इति
यथाभिमतध्यानाद्वा ॥३९॥
यदेवाभिमतं तदेव ध्यायेत। तत्र लब्धस्थितिकमन्यत्रापि स्थितिपदं लभत इति
परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥४०॥
सूक्ष्मे निर्विशमानस्य परमाण्वन्तं स्थितिपदं लभत इति। स्थूले निर्विशमानस्य परममहत्त्वान्तं स्थितिपदं चित्तस्य। एवं तावुभयीं कोटिमनुधावतो योऽस्याप्रतिघातः स परो वशीकारः। तद्वशीकारात्परिपूर्णं योगिनश्चित्तं न पुनरभ्यासकृतं परिकर्मापेक्षत इति
Hindi
निष्काम और विक्षेप-रहित मन।
जब योगी का मन किसी विषय में आसक्त न हो और रागविहीन हो, तब वह चित्त स्थिरता का अनुभव करता है।
स्वप्न और निद्रा के ज्ञान का आधार।
योगी का चित्त स्वप्न या निद्रा के ज्ञान पर आधारित होने पर भी स्थितिपद (चित्त की स्थिर अवस्था) प्राप्त करता है।
अपनी इच्छा से ध्यान।
योगी वह ध्यान करता है जो उसे उचित प्रतीत हो। इस अभ्यास से वह स्थितिपद प्राप्त करता है, चाहे वह कहीं भी क्यों न हो।
परमाणु और परममहत्त्व के नियंत्रण का अंत।
सूक्ष्म तत्वों में स्थित योगी परमाणु स्तर पर स्थिरता प्राप्त करता है। स्थूल स्तर में वह अपने चित्त के लिए परममहत्त्व की स्थिति प्राप्त करता है। ऐसे व्यक्ति का कोई बाधा उसे प्रभावित नहीं कर सकती और उसका चित्त पूर्ण योग में होता है, जिससे पुनः अभ्यास या किसी क्रियात्मक प्रयास की आवश्यकता नहीं रहती।
English
Mind free from attachment.
When the yogi's mind is detached and free from desire, it attains the state of steadiness.
Based on dream or sleep knowledge.
The yogi's mind achieves steadiness even when centered on knowledge arising during dreams or deep sleep.
Meditation according to personal choice.
The yogi meditates on the object of his own choosing. This practice enables steadiness wherever it is applied.
Control over the minute and the vast.
On the subtle level, the yogi attains steadiness down to the minutest particle. On the gross level, he attains mastery over all great elements. Thus, no external obstacle can disturb him, and the mind remains perfectly steady, needing no further practice or action.
Sanskrit Sutras 41-43
क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनतासमापत्तिः ॥४१॥
क्षीणवृत्तेरिति प्रत्यमितप्रत्ययस्येत्यर्थः। अभिजातस्येव मणेरिति दृष्टान्तोपादानम्।
यथा स्फटिक उपाश्रयभेदात्तत्तद्रूपोपरक्त उपाश्रयरूपाकारेण निर्भासते, तथा ग्राह्यालम्बनोपरक्तं चित्तं ग्राह्यसमापन्नं ग्राह्यस्वरूपाकारेण निर्भासते।
तथा भूतसूक्ष्मोपरक्तं भूतसूक्ष्मसमापन्नं भूतसूक्ष्मस्वरूपाभासं भवति। तथा विश्वभेदोपरक्तं विश्वभेदसमापन्नं विश्वरूपाभासं भवति।
तथा ग्रहणेष्वपीन्द्रियेष्वपि द्रष्टव्यम्। ग्रहणालम्बनोपरक्तं ग्रहणसमापन्नं ग्रहणस्वरूपाकारेण निर्भासते।
तथा ग्रहीतृपुरुषालम्बनोपरक्तं ग्रहीतृपुरुषसमापन्नं ग्रहीतृपुरुषस्वरूपाकारेण निर्भासते।
तथा मुक्तपुरुषालम्बनोपरक्तं मुक्तपुरुषसमापन्नं मुक्तपुरुषस्वरूपाकारेण निर्भासत इति।
तदेवमभिजातमणिकल्पस्य चेतसो ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु पुरुषेन्द्रियभूतेषु या तत्स्थतदञ्जनता तेषु स्थितस्य तदाकारापत्तिः सा समापत्तिरित्युच्यते।
तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥४२॥
तद्यथा गौरिति शब्दो गौरित्यर्थो गौरिति ज्ञानमित्यविभागेन विभक्तानामपि ग्रहणं दृष्टम्।
विभज्यमानाश्चान्ये शब्दधर्मा अन्येऽर्थधर्मा अन्ये ज्ञानधर्मा इत्येतेषां विभक्तः पन्थाः।
तत्र समापन्नस्य योगिनो यो गवाद्यर्थः समाधिप्रज्ञायां समारूढः स चेच्छब्दार्थज्ञानविकल्पानुविद्ध उपावर्तते।
सा संकीर्णा समापत्तिः सवितर्केत्युच्यते।
स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥४३॥
या शब्दसङ्केतश्रुतानुमानज्ञानविकल्पस्मृतिपरिशुद्धौ ग्राह्यस्वरूपोपरक्ता प्रज्ञा स्वमिव प्रज्ञास्वरूपं ग्रहणात्मकं त्यक्त्वा पदार्थमात्रस्वरूपा ग्राह्यस्वरूपापन्नेव भवति, सा तदा निर्वितर्का समापत्तिः।
तथा च व्याख्यातम्। तस्या एकबुद्ध्युपक्रमो ह्यर्थात्माणुप्रचयविशेषात्मा गवादिर्घटादिर्वा लोकः।
स च संस्थानविशेषो, भूत्सूक्ष्माणां साधारणो धर्मः, आत्मभूतः फलेन शून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का।
Hindi
जब चित्त की वृत्तियाँ क्षीण हो जाती हैं, तब यह मानना चाहिए जैसे किसी रत्न में उसकी पूरी विशेषता प्रकट हो।
उदाहरण के लिए, जब किसी क्रिस्टल का रूप और रूपांकित भेद स्पष्ट हो जाता है, वैसे ही योगी का चित्त, ग्रहण, ग्रहीतृ और अन्य इन्द्रिय वस्तुओं में स्थित होता है।
यही समापत्ति कहलाती है।
जब शब्द, अर्थ और ज्ञान विकल्पों से भरा हुआ चित्त एकाग्र हो जाता है, उसे सवितर्क समापत्ति कहते हैं।
जैसे “गौरिति” शब्द का अर्थ और ज्ञान को अलग-अलग समझकर ग्रहण किया जाता है, उसी प्रकार योगी का चित्त उन विकल्पों में लगन के साथ स्थित होता है।
इसे सवितर्क समापत्ति कहा जाता है।
जब स्मृति पूरी तरह शुद्ध हो और केवल वस्तु का स्वरूप स्पष्ट रूप में दिखाई दे, तो उसे निर्वितर्क समापत्ति कहते हैं।
यह ज्ञान शब्द, संकेत, श्रुति और अनुमान से परे होकर केवल वस्तु के स्वरूप में स्थित होता है।
इस अवस्था में योगी का चित्त पूर्ण रूप से शुद्ध और स्थिर रहता है।
English
When the fluctuations of the mind are diminished, it is like a jewel fully manifesting its form.
Just as a crystal clearly reflects its structure, the yogi's mind in perception, the perceiver, and the sense objects becomes fully established. This is called Samapatti.
When the mind is concentrated on words, meanings, and knowledge, it is called Savitarka Samapatti.
For example, analyzing “Gauriti” as word, meaning, and knowledge separately, the yogi's mind becomes firmly established in these considerations. This state is Savitarka Samapatti.
When memory is completely purified and the mind perceives only the essence of the object, it is called Nirvitarka Samapatti.
This state transcends words, signs, scriptures, and inference. The yogi's mind becomes fully clear and steady, focused purely on the object itself.
Sanskrit Sutras 44-49
एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥४४॥
सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥४५॥
निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः ॥४७॥
ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥४८॥
तस्मिन्समाहितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते, तस्या र्तंभरेति संज्ञा भवति।
अन्वर्था च सा, सत्यमेव बिभर्ति। न च तत्र विपर्यासज्ञानगन्धोऽप्यस्तीति।
तथा चोक्तम्—
आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च।
त्रिधा प्रकल्पयन्प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम्।
श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥४९॥
श्रुतमागमविज्ञानं तत्सामान्यविषयम्। न ह्यागमेन शक्यो विशेषोऽभिधातुम्।
कस्मात्? न हि विशेषेण कृतसङ्केतः शब्द इति। तथानुमानं सामान्यविषयमेव।
यत्र प्राप्तिस्तत्र गतिः, यत्र न प्राप्तिस्तत्र न गतिरित्युक्तम्। अनुमानेन च सामान्येनोपसंहारः।
तस्माच्छ्रुतानुमानविषयो न विशेषः कश्चिदस्तीति। न चास्य सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टस्य वस्तुनो लोकप्रत्यक्षेण ग्रहणमस्ति।
न चास्य विशेषस्याप्रमाणकस्याभावोऽस्तीति समाधिप्रज्ञानिर्ग्राह्य ग्रहणमस्ति।
न चास्य विशेषस्याप्रमाणकस्याभावोऽस्तीति समाधिप्रज्ञानिर्ग्राह्य एव स विशेषो भवति।
भूतसूक्ष्मगतो वा पुरुषगतो वा। तस्माच्छ्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया सा प्रज्ञा विशेषार्थत्वादिति।
Hindi
यही सविचारा और निर्विचारा दोनों सूक्ष्म विषयों को स्पष्ट करता है।
सूक्ष्म विषय होने का लक्षण है उनका लक्षणात्मक समाप्ति होना।
निर्विचार की कौशलता में अध्यात्मिक प्रसाद प्रकट होता है।
जब चित्त एकाग्र होता है, उस चित्त में जो प्रज्ञा उत्पन्न होती है, उसे ऋतम्भरा कहा जाता है।
यह केवल सत्य को व्यक्त करती है, और इसमें कोई गलत ज्ञान नहीं मिलता।
आगम, अनुमान और ध्यानाभ्यास से योगी यह प्रज्ञा प्राप्त करता है।
श्रुति और अनुमान से प्राप्त प्रज्ञा अन्य विषयों के लिए विशेष नहीं होती।
यह सामान्य विषय की तरह है।
क्योंकि श्रुति और अनुमान केवल सामान्य विषय को ही दर्शाते हैं,
और किसी सूक्ष्म या विशेष वस्तु का प्रत्यक्ष अनुभव नहीं कराते।
इसलिए इस प्रज्ञा का स्वरूप सामान्य विषयों में ही माना जाता है।
English
This explains both Savichara and Nirvichara with subtle objects.
The subtlety of an object is indicated by the cessation of its characteristics.
This is the seed (Bija) Samadhi.
In Nirvichara Samadhi, spiritual excellence (Adhyatma-prasad) is manifested.
When the mind is concentrated, the arising knowledge (Pragya) is called Ritam-bhara.
It manifests only truth, without any false cognition.
Through scripture, inference, and meditation, the yogi attains this knowledge.
Knowledge derived from scripture and inference is not specific to other objects; it pertains to general objects.
Subtle or special objects are not directly perceived by it.
Hence, this knowledge remains applicable to general subjects.
Sanskrit Sutras 50-51
तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ॥५०॥
समाधिप्रज्ञाप्रभवः संस्कारो व्युत्थानसंस्काराशयं बाधते।
व्युत्थानसंस्काराभिभवात्तत्प्रभवाः प्रत्यया न भवन्ति।
प्रत्ययनिरोधे समाधिरुपतिष्ठते।
ततः समाधिजा प्रज्ञा, ततः प्रज्ञाकृताः संस्कारा इति नवो नवः संस्काराशयो जायते।
ततश्च प्रज्ञा ततश्च संस्कारा इति।
न ते प्रज्ञाकृताः संस्काराः क्लेशक्षयहेतुत्वाच्चित्तमधिकारविशिष्टं कुर्वन्ति।
चित्तं हि ते स्वकार्यादवसादयन्ति।
ख्यातिपर्यवसानं हि चित्तचेष्टितमिति।
तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः ॥५१॥
इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे प्रथमः समाधिपादः।
स न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी, प्रज्ञाकृतानामपि संस्काराणां प्रतिबन्धी भवति।
निरोधजः संस्कारः समाधिजान्संस्कारान्बाधत इति।
व्युत्थाननिरोधसमाधिप्रभवैः सह कैवल्यभागीयैः संस्कारैश्चित्तं स्वस्यां प्रकृताववस्थितायां प्रविलीयते।
तस्मात्ते संस्काराश्चित्तस्याधिकारविरोधिनो न स्थितिहेतवो भवन्तीति।
यस्मादवसिताधिकारं सह कैवल्यभागीयैः संस्कारैश्चित्तं निवर्तते।
तस्मिन्न्निवृत्ते पुरुषः स्वरूपमात्रप्रतिष्ठोऽतः शुद्धः केवलो मुक्त इत्युच्यत इति।
Hindi
यह संस्कार अन्य संस्कारों को बाधित करता है।
समाधि से उत्पन्न प्रज्ञा द्वारा संस्कार व्युत्थान संस्कारों के प्रभाव को रोकती है।
व्युत्थान संस्कारों के अभिभव से नए प्रत्यय उत्पन्न नहीं होते।
प्रत्यय निवारण में समाधि स्थापित होती है।
इस प्रकार समाधि से प्रज्ञा, और प्रज्ञा से नए संस्कार उत्पन्न होते हैं।
ये प्रज्ञा द्वारा उत्पन्न संस्कार क्लेश नाशक होते हुए भी चित्त को अधिकार विशेष के अनुसार प्रभावित नहीं करते।
चित्त इन्हें केवल अपने कार्यों के अनुसार अनुभव करता है।
निरोध में यह सभी निरोधों के बिना बीज वाली समाधि है।
इस प्रकार पतञ्जलि योगसूत्र में यह प्रथम समाधि प्रपाद है।
यह केवल समाधि से उत्पन्न प्रज्ञा का विरोध नहीं करता, बल्कि प्रज्ञा से उत्पन्न संस्कारों को भी रोकता है।
निरोध से उत्पन्न संस्कार समाधि द्वारा उत्पन्न संस्कारों को बाधित करते हैं।
इस प्रकार, चित्त में संस्कार अधिकारों का विरोध नहीं करता, और जब चित्त अवस्थित होता है, तो पुरुष केवल शुद्ध, स्वतंत्र और मुक्त होता है।
English
This specific samskara obstructs other samskaras.
Samskaras arising from samadhi-pragya block the effects of vyutthana-samskaras.
Due to the influence of vyutthana-samskaras, new cognitive impressions (pratyaya) do not arise.
In the cessation of impressions (pratyaya-nirodha), samadhi is established.
Thus, samadhi generates knowledge (pragya), and from knowledge, new samskaras arise.
These knowledge-created samskaras do not bind the mind to afflictions but allow the mind to function according to its inherent nature.
In the state of cessation, this is the seedless samadhi of all cessations.
Thus, in Patanjali's Yoga Sutras, the first chapter of Samadhi Pada concludes.
It not only opposes the knowledge of samadhi but also restrains samskaras created by knowledge.
Samskaras born of cessation hinder samskaras produced by samadhi.
In this way, samskaras do not become causes of mind's adherence, and the soul, when detached, is pure, alone, and liberated.
0 टिप्पणियाँ