१.१.२ सूत्राणि:॥ अदेङ् गुणः ॥ ॥ व्याख्या: ॥॥ अष्टाध्यायी प्रवचनम् ॥

१.१.२

सूत्राणि:॥ अदेङ् गुणः ॥

॥ व्याख्या: ॥॥ अष्टाध्यायी प्रवचनम् ॥

विभक्तिः - अदेङ् १।१ गुण: १।१

समासः - अत् च एङ् च एतयोः समाहारः - अदेङ् (समाहारद्वन्द्वः) । तः परो यस्मात् स तपरः, तादपि परस्तपरः (बहुव्रीहि:) ।

अर्थः - तपराणाम् अकार-एकार-ओकाराणां गुणसंज्ञा भवति । 

उदाहरणम् - (अकार:) कर्ता । हर्ता । (एकार:) जेता । नेता । (ओकार:) होता । पोता ।

आर्यभाषार्थ - (अदेङ्) अ + त् + एङ् अर्थात् तपर अकार, एकार और ओकार की (गुण:) गुण संज्ञा होती हैं ।

उदाहरणम् - (अकार) कर्ता । करनेवाला । हर्ता । हरनेवाला । (एकार) जेता । जीतनेवाला । नेता । ले जानेवाला । (ओकार) होता । हवन करनेवाला । पोता । पवित्र करनेवाला ।

सिद्धिः - (१) कर्त्ता । कृ + तृच् । कर + तृ । कर्तृ + सु । कर्तृ अनङ् + स् । कर्तन् + त् । कर्तान् + स् । कर्तान् + ० = कर्ता । यहां डुकृञ् करणे (तनादि.उ.) धातु से 'वुल्तृचौ' (३.४१.१३३) से तृच् प्रत्यय करने पर 'सर्वधातुकार्धधातुकयो:' (७.३.८४) से 'कृ' के ऋको 'अ' गुण होता है और वह 'उरण् रपरः' (१.१.५१) से रपर हो जाता है - अर् । यहां 'ऋदुशनस्..' (७.१.९४) से कर्तृ के ऋ को अनङ् आदेश, सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ (६.४.८) से नकारान्त की उपधा को दीर्घ 'हल्डयाब्भ्यो दीर्घात्..' (६.१.६८) से सु का लोप और 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (८.२.७) से न का लोप होता है । कर्ता । करनेवाला । इसी प्रकार हृञ् हरणे (भ्वा.उ.) धातु से हर्ता' शब्द सिद्ध होता है ।

(२) जेता । जि + तृच् । जे + तृ । जेतृ + सु । जेत अनङ् + सु । जेतन् + स् । जेतान् + स् । जेतान् + ०। जेता । यहां जि जये (भ्वा.उ.) धातु से पूर्ववत् तृच् प्रत्यय और 'सार्वधातुकार्धधातुकयो:' से जि' के 'इ' को ए गुण होता है । शेष कार्य पूर्ववत् है । इसी प्रकार 'णी' प्रापणे' (भ्वा.उ.) धातु से 'नेता' शब्द सिद्ध होता है ।

(३) होता । हु + तृच् । हो + तृ । होतृ + सु । होत् अनङ् + स् । होतन् + स् । होतान् + ० = होता । यहां 'हु दानादनयोरादाने चेत्येकें' (अदा.प.) धातु से पूर्ववत् तृथ् प्रत्यय करने पर सार्वधातुकार्धधातुकयोः' (७.३.८४) से हु के 'उ' को 'ओ' गुण होता है । शेष कार्य पूर्ववत् हैं । इसी प्रकार पुत्र पवने (क्रया०उ०) धातु से 'पोता' शब्द सिद्ध होता है । 

विशेष - अदेङ् पद में अ और एङ् के मध्य में त् लगाया गया है । अतः पूर्वोक्त विधि से अ और एड दोनों तपर हैं । ये तपर होने से 'तपरस्तत्कालस्य' (१.१.७०) से तत्काल का ग्रहण करते हैं । अतः यहां उदात्त, अनुदात्त, स्वरित तथा निरनुनासिक और सानुनासिक भेद से छः प्रकार के अकार, एकार और ओकार की गुण संज्ञा होती है । 

॥ काशिका ॥

‘गुण’ शब्दः संज्ञात्वेन विधीयते प्रत्येकमदेडां वर्णानां सामान्येन तद्भावितानाम्, अतद्भावितानां च । तपरकरणं त्विह सर्वार्थम् । तरिता । चेता । स्तोता । पचन्ति । जयन्ति । अहं पचे । गुणप्रदेशाः - “मिदेर्गुणः” (७.३.८२/२३४६) इत्येवमादयः ॥

॥ न्यासः ॥

‘तपरकरणं त्विह सर्वार्थम्’ इति । सर्वस्मिन्नर्थः प्रयोजनं यस्य तत् तथोक्तम् । तुशब्दः पूर्वस्माद्विशेषं दर्शय - तत्र हौजर्थमेव, इह तु सर्वार्थम्, अकारार्थमेडर्थमपि । असति हि तपरकरणं अदेडामणत्वात् सवर्णानां ग्रहणं सति भिन्नकालानामप्येषा सञ्ज्ञा स्यात् । ततश्च ‘तरिता’ इत्यत्रान्तरत्मयाद्दीर्घस्य दीर्घ एव गुणस्यात् । ननु च वृद्धिसञ्ज्ञा गुणसञ्ज्ञाया बाधिका भविष्यति, तत् कुतोऽयं प्रसङ्गः ? नैतदस्ति । एकसञ्ज्ञाधिकारे हि सञ्ज्ञया सञ्ज्ञान्तरं बाध्यते, न चात्रेकसञ्ज्ञाधि-कारः । स्यादेतत्, असत्यप्येकसञ्ज्ञाधिकारे यथा ‘जीवति तु वंश्ये युवा’ (४.१.१६३) इति गोत्रसञ्ज्ञा युवसञ्ज्ञया बाध्यते, यथा च ‘लिट् च’ (३.४.११५), ‘लिङाशिषि (३.४.११६) इति चार्धधातुकसञ्ज्ञया सार्वधातुकसंज्ञा बाध्यते, तथा गुणसंज्ञा वृद्धिसञ्ज्ञया बाधिष्यते इति ? अयुक्तमेतत । युवसञ्ज्ञाविधौ तुग्रहणं नियमार्थं क्रियते । ततो युक्तं यद्युवसञ्ज्ञया गोत्रसञ्ज्ञा बाध्यत इति । आर्धधातुकसञ्ज्ञाऽपि यत् सार्वधातुकसञ्ज्ञा बाध्यते तदपि युक्तमेव, ‘छन्दस्युभयथा’ (३.४.११७)ति वचनात् । यदि सार्वधातुकार्धधातुकसञ्ज्ञयो: समावेशः स्यात्, न बाध्यबाधकभावः, तदा ‘छन्दस्युभयथा’ (३.४.११७) इति वचनमपार्थकं स्यात् । इह तु न किञ्चित् तथाविधं निबन्धनमस्ति, यतो वृद्धिसञ्ज्ञया गुणसञ्ज्ञा बाध्यते । अथापि कथञ्चिद्बाध्येत, एवमपि त्रिमात्रिकस्यापि गुणसञ्ज्ञा स्यादेव । न हि सा तया शक्या बाधितुम्, तस्य अतद्विषयत्वात् । त्रिमात्रस्यापि गुणसञ्ज्ञायां सत्यां त्रिमात्रोऽपि गुणः प्रसज्यते । ऋकारस्य हि कालतो यथैकमत्रिकोऽकारोऽन्तरतमो न सम्भवति, तथा त्रिमात्रोऽपि तत् कुत एतल्लभ्यते ? ह्रस्वेनैवास्य गुणेन भवितव्यम् न हि त्रिमात्रेणाकारेण - किञ्च, यदि भिन्नकालानामपि गुणसञ्ज्ञा स्यात्, ‘खट्वा इन्द्रः = खट्वेन्द्रः खट्वा उर्वी खट्वोर्वी’ इत्यत्र त्रिमात्रत्वात् पूर्वोत्तरसमुदायात्मनः स्थानिनः ‘आद्गुणः’ (६.१.८७) इति त्रिमात्रो गुणः स्यात् । ‘खट्वा ईषा = खट्वेषा, खट्वा उढा - खट्वोढा’ इत्यत्र चतुर्मात्रित्वात् चतुर्मात्रः । तस्मात् सर्वार्थं तपरकरणं कर्तव्यम् । ‘तरिता’ इत्यादि । ‘तृ तप्लवनतरणयोः’ (धा.पा.९६९), ‘चिञ् चयने’ (धा.पा.१२५१), ‘ष्टुञ् स्तुतौ’ (धा.पा.१०४३), एभ्यः ‘ण्लुल्तृचौ (३.१.१३३) इति तृच् । ‘आर्धधातुकस्येड् वलादे: (७.२.३५) इतीट्, ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः’ (७.३.८४) इति गुणः, सु, ‘ऋदुशनस्’ (७.१.९४) इत्यादिना अनङ, ‘सर्वनामस्थाने च’ (६.४.८) इति दीर्घः । एतानि त्रीणि यथाक्रमदेङां तद्भावितानामुदाहरणानि । ‘पठन्ति, पठन्’ इत्यकारस्यात्द्द्भावितस्योदाहरणे । अत्रान्त्याकारस्य गुणसञ्ज्ञायां ‘अतो गुणे’ (६.१.९७) पररूपत्वं भव - पठन्निति शत्रन्तमेतत् । एकास्यातद्भावितस्यकार्योदाहरणम् - ‘अहं पचे’ इत्यादि । ओकारस्यातद्भावितस् तन्न सम्भवतीति न प्रदर्श्यते । 

॥ पदपञ्जरी ॥

पूर्वेण तुल्यमेतत् । तपरकरणं त्विह सर्वार्थमिति । न तु पूर्ववदन्यतरार्थमिति तु शब्दस्यार्थः । असति हि तस्मिन् दीर्घप्लुतयोरपि गुणसंज्ञा स्यात्; ततश्च तरतीति कदाचिदकारः स्यात्, कदाचिदाकारः, रपरत्वे कृत एकस्याध्यर्धमात्रत्वादपरस्यार्धतृतीयमात्रत्वात् । न चाकारस्य वृद्धिसंज्ञा बाधिका; एकसंज्ञाधिकारादन्यत्र संज्ञासमावेशात् । एडश्च त्रिमात्रचतुर्मात्रस्य गुणसंज्ञायाम् - रथेषा, खट्वेषा, अश्वोढः, वडवोढ इति त्रिमात्रतुर्मात्रौ स्याताम् । तरितेत्यादीनि तद्भावितानामदेङां क्रमेण रूपोदाहरणानि । पचन्ति जयन्तीत्यकारस्य कार्योदाहरणे । अत्रान्त्यकारे परतः शबकारस्य “अतो गुणे” इति पररूपं भवति । एकारस्यातद्भावितस्योदाहरणम् - “अहं पचे” इति । ओकारस्य तु न संभवति ॥ 

॥ शब्दकौस्तुभः ॥

अदेङां गुणसंज्ञा स्यात् । तपरकरणमिह सर्वार्थम् । तेन ‘तरति’ इत्यत्राकार एव न तु कदाचिदाकारः । न च प्रमाणत आन्तर्येण नियमसिद्धिः, रपरत्वे कृते एकस्याध्यर्द्धमात्रत्वादपरस्यार्द्धतृतीयमात्रत्वात् । ‘पचन्ति’ ‘चेता’ ‘स्तोता’ ॥

॥ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधिः ॥

अकार एकार ओकारश्चाविशेषेण गुणसंज्ञः स्यात् । प्रदेशाविधौ आद्गुणः इत्यादयः । अनुवादे अतो गुणे इत्यादयः । अन्यत् पूर्ववदूह्यम् ॥

॥ सिद्धान्तकौमुदी ॥

अदेङ् च गुणसंज्ञः स्यात् ॥

॥ बालमनोरमा ॥

अदेङ्गुणः । संज्ञाप्रस्तावात्संज्ञेति लभ्यते । अच्च एङ्‌ चेति समाहारद्वन्द्वः । तदाह - अदेङ् चेत्यादिना ॥

॥ तत्त्वबोधिनी ॥

अदेङ्गुणः । तपरकरणमिह सर्वार्थम् । तेन 'गङ्गोदक' मित्यत्र त्रिमात्रो न । 'तरती' त्यत्र त्वकार एव, नतु कदाचिदाकारः । नच प्रमाणत आन्तर्येण नियमसिद्धिः, रपरत्वे कृते एकस्याध्यर्धमात्रत्वादपरस्यार्धतृतीयमात्रत्वात् । गुणप्रदेशास्तु - 'आद्गुणः' 'अतो गुणे' इत्यादयः ।

॥ बृहच्छब्देन्दुशेखरः ॥

कौमुदीमूलम् - अदेङ् च गुणसंज्ञः स्यात् ॥

॥ डॉ. योगेश्वरस्वामी - सरधारधाम ॥

अत्र सूत्रे तु यथैव एङर्थं तपरकरणम्, तथैव अकारार्थमपि । तेन ह्रस्वैवाकारस्य दीर्घयोरेव एकारौकारयोर्गुणसञ्ज्ञा । तथा च ‘तरति’ इत्यादिषु स्थानिनो दीर्घत्वेऽपि ह्रस्वाकाररूप एव गुणः । न आकारो गुणसञ्ज्ञकत्वाभावात् । न च तपरत्वाभावेऽपि वृद्धिसञ्ज्ञया गुणसञ्ज्ञाया निरवकाशत्वाद् बाधादाकारो न स्यादिति वाच्यम्, आकडारादन्यत्र सञ्ज्ञासु बाध्यबाधकभावाभावात् । अत एव ‘राजभ्याम्’ इत्यादौ प्रातिपदिकपदाङ्गसञ्ज्ञादीनां समावेशः सिध्यति । तात्परत्वादेङामपि दीर्घाणामेव गुणसञ्ज्ञा । अत एव ‘रथेशः’ ‘रमेशः’ ‘गङ्गोदकम्’ ‘रम्भोरुः’ इत्यादौ त्रिमात्रचतुर्मात्रा एङ आदेशा न । अन्ये सर्वेऽपि विषयास्त एवात्रापि विवेचनीयास्सन्ति, ये “वृद्धिरादैच्” इत्यत्र विवेचिताः । वृत्तौ - ‘अ ए ओ’ इत्येषां वर्णानां गुणसञ्ज्ञा भवति इति सामान्यतया वृत्तिर्लिखिता । परं काशिकाकृता - वृद्धिरादैच् इत्यत्र प्रदर्शितं सर्वमपि भाष्यार्थं सङ्गृह्य वृत्तिर्लिखिता । सा चेत्थम् - ‘गुण शब्दः सञ्ज्ञात्वेन विधीयते प्रत्येकमदेङां वर्णानां सामान्येन तद्भावितानाम्, अतद्भावितानां च । तपरकरणं त्विह सर्वार्थम् । तरिता, चेता, स्तोता, पचन्ति, जयन्ति, अहं पचे । गुणप्रदेशाः - “मिदेर्गुणः” इत्येवमादयः’ ।

तद्भावितातद्भावितगुणसञ्ज्ञाप्रदेशाः -

                             1. आद्गुणः - ( 6.1.87 )

                                    अवर्णादचि परे पूर्वपरयोरेको गुणादेशः स्यात् संहितायाम् । उदाहरणम् - रमेशः, गङ्गोदकम्, कृष्णर्द्धिः । 

                             2. अतो गुणे - ( 6.1.97 )

                                    अपदान्तादकाराद्गुणे परतः पररूपमेकादेशः स्यात् । उदाहरणम् - भवन्ति, एधे ।

               3. न शसददवादिगुणानाम् - ( 6.4.126 )

                                    शसेर्ददेर्वकारादीनां गुणशब्देन भावितस्य च योऽकारस्तस्यैत्वाभ्यासलोपौ न । उदाहरणम् - विशशसतुः, विशशरतुः, ववमतुः, दददे । 

                             4. ओर्गुणः - ( 6.4.146 )

                                    उवर्णान्तस्य भस्य गुणः तद्धिते । उदाहरणम् - वाहूबाहवि, बाभ्रव्यः । 

                             5. स्थूलदूरयुवह्रस्वक्षिप्रक्षुद्राणां यणादिपरं पूर्वस्य च गुणः - ( 6.4.156 )

                                    एषां यणादिपरं लुप्यते, पूर्वस्य च गुणः इष्ठादिषु । उदाहरणम् - स्थविष्ठः, दविष्ठः, यविष्ठः. ह्रसिष्ठः. क्षेपिष्ठः, ह्रसिमा, क्षेपिमा । 

                             6. मिदेर्गुणः - ( 7.3.82 )

          मिदेरिको गुणः स्यादित्सञ्ज्ञकशकारादौ । उदाहरणम् - मेद्यते ।

                             7. जुसि च - ( 7.3.83 )

                   अजादौ जुसीगन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् । उदाहरणम् - अबिभयुः, अजुहवुः, अबिभरुः । 

                8. सार्वधातुकार्धधातुकयोः - ( 7.3.84 )

            अनयोः परयोरिगन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् । उदाहरणम् - नयति, भवति, तरति । 

                9. जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु - ( 7.3.85 )

                                    जागर्तेर्गुणः स्याद् विचिण्णल्ङिद्भ्योऽन्यस्मिन् वृद्धिवषये प्रतिषेधविषये च । उदाहरणम् - जागरयति, जागरकः, जागरितः । 

                 10. पुगन्तलघूपधस्य च - ( 7.3.86 )

                                    पुगन्तस्य लघूपधस्य चाङ्गस्येको गुणः स्यात् सार्वधातुकार्धधातुकयोः । उदाहरणम् - व्लेपयति, रेपयति, क्नोपयति, भेदनम् ।

                             11. नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके - ( 7.3.87 )

                                    अभ्यस्तस्य लघूपधस्य गुणो न, अजादौ पिति सार्वधातुके । उदाहरणम् - नेनिजानि, वेविजानि, अनेनिजम्, अवेविजम् ।

                             12. भूसुवोस्तिङि - ( 7.3.88 )

                                    भू सू एतयोः सार्वधातुके तिङि परे गुणो न । उदाहरणम् - अभूत्, अभूः, अभूवम्, सुवै, सुवावहै, सुवामहै ।

                             13. गुणोऽपृक्ते - ( 7.3.91 )

                                    ऊर्णोतेर्गुणः स्यादपृक्ते हलादौ पिति सार्वधातुके । उदाहरणम् - और्णोत्, और्णोः, 

                             14. ह्रस्वस्य गुणः - ( 7.3.108 )

   ह्रस्वस्य गुणः स्यात् सम्बुद्धौ । उदाहरणम् - हे हरे !, हे गुरो !, हे मते ! ।

                             15. जसि च - ( 7.3.109 )

  ह्रस्वान्तस्याङ्गस्य गुणः स्याज्जसि परे । उदाहरणम् - हरयः, गुरवः मतयः । 

    16. ऋतो ङि सर्वनामस्थानयोः - ( 7.3.110 )

                                    ङौ सर्वनामस्थाने च परे ऋदन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् । उदाहरणम् - ङौ - धातरि, सर्वनामस्थाने - धाता, हे धातः !, धातारौ, धातरः ।

                             17. घेर्ङिति - ( 7.3.111 )

                                    घिसञ्ज्ञकस्य ङिति सुपि गुणः स्यात् । उदाहरणम् - हरये, गुरवे, । हरेः, गुरोः ।

                  18. ऋतश्च संयोगादेर्गुणः - ( 7.4.10 )

                                    ऋदन्तस्य संयोगादेरङ्गस्य गुणः स्याल्लिटि । उदाहरणम् - जह्वरतुः, जह्वरुः, सस्मरतुः, । 

                              19. ऋच्छत्यॄताम् - ( 7.4.11 )

                                    तौदादिकस्य ऋच्छतेः ऋधातोः ॠतां च गुणः स्याल्लिटि । उदाहरणम् - आनर्च्छ, आनर्च्छतुः, आरतुः, निचकरतुः ।

                     20. ऋदृशोऽङि गुणः - ( 7.4.16 )

                                    ऋवर्णान्तानां दृशेश्च गुणः स्यादङि । उदाहरणम् - जरा, अदर्शत् ।

                             21. शीङः सार्वधातुके गुणः - ( 7.4.21 )

                                    शीङ्धातोः गुणः स्यात् सार्वधातुके परे । उदाहरणम् - शेते, शयाते, शेरते । 

                             22. गुणोऽर्तिसंयोगाद्योः - ( 7.4.29 )

                                    अर्तेः संयोगादेर्ऋदन्तस्य च गुणः स्याद् यकि यादावार्धधातुके लिङि च । उदाहरणम् - अर्यते, अर्यात्, स्मर्यते, स्मर्यात् ।

                             23. यङि च - ( 7.4.30 )

                                    अर्तेः संयोगादेश्च ऋतो गुणः स्याद् यङि । उदाहरणम् - अरार्यते, सास्मर्यते ।

                             24. मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा - ( 7.4.57 )

                                    अकर्मकस्य मुचः गुणो वा सादौ सनि । उदाहरणम् - मोक्षते, मुमुक्षते, ।

                             25. निजां त्रयाणां गुणः श्लौ - ( 7.4.75 )

                                  णिजिर् विजिर् विष्लृ एषामभ्यासस्य गुणः श्लौ । उदाहरणम् - नेनेक्ति, वेवेक्ति ।

                             26. गुणो यङ्लुकोः - ( 7.4.82 )

                                   अभ्यासस्य गुणः स्याद्यङि यङ्लुकि च । उदाहरणम् - बोभूयते, बोभवीति, बोभोति ।