मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन। मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥

॥ लिप्यन्तरणम् ॥

manasaivedamāptavyaṁ neha nānā'sti kiṁcana | mṛtyoḥ sa mṛtyuṁ gacchati ya iha nāneva paśyati ||

॥ अन्वयः ॥

मनसा एव इदम् आप्तव्यम्। इह किंचन नाना न अस्ति। यः इह नाना इव पश्यति सः मृत्योः मृत्युं गच्छति ॥

॥ अन्वयलिप्यन्तरणम् ॥

manasā eva idam āptavyam| iha kiṁcana nānā na asti| yaḥ iha nānā iva paśyati saḥ mṛtyoḥ mṛtyuṁ gacchati ||

॥ सुबोधिनीभाष्यम् - गोपालानन्दस्वामिरचितम् ॥

[ विशुद्धमनोग्राह्यं ब्रह्म ]

ननु चक्षुषा भिन्नं भिन्नं स्वनिष्ठं दृश्यते तत्राह - मनसा इति । 

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किञ्चन ।

मृत्योस्स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥११॥

इदम् एकमेव परमात्मतत्त्वं स्वेतरसमस्तवस्तुप्रकारं सर्वत्र तिष्ठतीत्येतत् मनसैवाप्तव्यम् - शास्त्रसंस्कृतेन मनसैव ज्ञातव्यम् । सुसंस्कृतेन मनसा चेत् पर्यालोच्यते नेह नानास्ति किञ्चन, यस्त्वसंस्कृतेन मनसा चक्षुषा वा नानेव पश्यति, मृत्योः स मृत्युं गच्छति ।

यद्वा - नन्वेकात्मकत्वमखिलस्य कथं घटेत ? अहमयमस्मि अहमसावस्मीति व्यवस्थित एव खलु प्रत्ययो भवति लोकानाम्, आत्मा चेदखिलस्यैकः कथमयं नियमितः प्रत्ययो घटेत ? तदा ह्यहमखिल इति स्यात्प्रत्ययः, तत्राह - यदेवेहेति । अन्तरात्मतत्त्वं तदेवामुत्रापि लोके । यदमुत्र तदन्विह । एकमेवान्तरात्मतत्त्वमखिलस्य, तथाऽपि पामराणां निष्कृष्टात्मस्वरूपज्ञानाभावाच्छरीर एव केषाञ्चिदहंप्रत्ययः, केषाञ्चिज्जीवमात्रे, शास्त्रतः संस्कृतमनसां तु परमात्मन्येवाहंप्रत्ययः । अत एव 'अहं मनुरभवम्' (ऋग्वेदः - ४.२६.१) इत्यादयो भवन्ति व्यवहारा: वामदेवादीनाम् । इह - अन्तरात्मतत्त्वे, नाना- वैविध्यं नास्तीत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥११॥

॥ आङ्गल-अर्थः ॥

Through the mind must we understand that there is nothing in this world that is really various; who thinketh he sees difference here, from death to death he goeth.

॥ हिन्दी-अर्थः ॥

''मनसा यह सत्य बोद्धव्य है कि यहाँ, इस लोक में, कुछ भी नाना-रूप नहीं है; जो यह समझता है कि वह यहाँ नानात्व को देखता है, वह मृत्यु सें मृत्यु को जाता है।

॥ शब्दावली ॥

मनसा - manasā - through the mind

एव - eva - indeed

इदम् - idam - this

आप्तव्यम् - āptavyam - must be understood

इह - iha - here in this world

न किंचन - na kiṁcana - nothing

नाना - nānā - various / difference

अस्ति - asti - there is

यः - yaḥ - who

नाना इव - nānā iva - difference

पश्यति - paśyati - sees

सः - saḥ - he

मृत्योः - mṛtyoḥ - from death

मृत्युम् - mṛtyum - to death

गच्छति - gacchati - he goeth

॥ अथ उपनिषद् ॥