यः सर्वज्ञः सर्वविद्‌ यस्यैष महिमा भुवि। दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥

यः सर्वज्ञः सर्वविद्‌ यस्यैष महिमा भुवि। दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥

॥ लिप्यन्तरणम् ॥

yaḥ sarvajñaḥ sarvavid yasyaiṣa mahimā bhuvi | divye brahmapure hyeṣa vyomnyātmā pratiṣṭhitaḥ ||

॥ अन्वयः ॥

यः सर्वज्ञः सर्ववित् भुवि यस्य एषः महिमा एषः आत्मा दिव्ये ब्रह्मपुरे व्योम्नि प्रतिष्ठितः हि ।

॥ अन्वयलिप्यन्तरणम् ॥

yaḥ sarvajñaḥ sarvavit bhuvi yasya eṣaḥ mahimā eṣaḥ ātmā divye brahmapure vyomni pratiṣṭhitaḥ hi |

॥ सुबोधिनीभाष्यम् - गोपालानन्दस्वामिरचितम् ॥

'अन्तश्चरत' इति शरीरान्तः स्थित्युक्तेः स्यात्कस्यचिज्जीव एवायमिति भ्रमस्तमपाकरोति - यः सर्वज्ञ इति ।

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्यैष महिमा भुवि ।

दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योमन्यात्मा प्रतिष्ठितः ।

मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय ।

तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति ॥७॥

भ्रमस्य चेदल्पोऽप्यवसरः सहि सपदि निराकर्तव्यः, अत एव 'गुहाचर' मिति निर्देशेन सम्भाव्यमानो जीवभ्रमः 'परं विज्ञाना' दित्यपाकृतः प्रथममन्त्रे । अन्तश्चरति नामैषः, प्रतिष्ठितस्तु दिव्ये व्योम्नि ब्रह्मपुरे हि - अप्राकृताकाशे ब्रह्माख्ये पुरे - स्थानविशेषे प्रकर्षेण दिव्यमूर्त्या स्थितः । एष महिमा भुवि सर्वो यस्यास्यैव यः प्रतपति तपनः यः पवते पवनः, ये चान्ये विविधा भावा: सर्वमेतद्यस्यैश्वर्यैकदेशः । यः सर्वज्ञः सर्ववित् । तदस्य शरीरान्त:सञ्चरणोक्तिमात्रेण जीव एवायमिति न भ्रमितव्यमिति भावः । एवंभूतोऽप्ययमन्ने - शरीरे, हृदयं सन्निधाय - सङ्गत्य प्रतिष्ठितः । किं कर्मणा ? नेत्याह - मनोमयः - मनःशब्देन सङ्कल्पो लक्ष्यते, सङ्कल्पप्रचुरः, सङ्कल्प एवास्य हृदयगुहाप्रवेशे साधनं न कर्मेत्यर्थः । सङ्कल्पमात्रेण हृदयेऽवतीर्ण इति यावत् । कस्मै फलाय ? प्राणशरीरनेता प्राणो जीवः, शरीरमन्नपरिणतिः, तयोरुभयोर्नियामकः । नियमनमेव प्रयोजनमित्युक्तं भवति । तद्विज्ञानेन - तस्यास्यान्तर्यामिस्वरूपस्य विज्ञानेन - विशिष्टज्ञानेन । परिपश्यन्ति परित: साक्षात्कुर्वन्ति । किं तत् ? आनन्दरूपममृतं यद्विभाति आनन्द एव रूपं दिव्याकारस्वरूपं वा यस्य तत् । विशेषेण परे व्योम्नि ब्रह्मपुरे प्रकाशते नित्यमुक्तानाम् ।

यद्वा - 'अन्तश्चरते बहुधा जायमान' इति निर्देशमात्रेणायमेव जीव इति न भ्रमितव्यम्, द्वौ ह्यस्मिन् शरीरे निवसतः, निवसतोर्निरूपके च भिद्येते, तथा तत्तदधिष्ठेयाकारश्च तदन्य एव जीवादयम् । तथाहि - यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्यैष महिमा भुवि, एष हि सर्वज्ञः सर्वशक्तः सन्निहितः, अपरस्तु न तथा, किन्तु मनोमयः प्राणशरीरनेता मनोमयः - जीवः स्वयं ज्ञानमयोऽपि कर्मणा सङ्कुचितज्ञानप्रभो मनसोपाधिना समाश्लिष्टस्तद्वृत्तिप्रचुरस्तन्मयो भूत्वा सङ्कल्पविकल्पादिसमुत्थितरागद्वेषाद्यभिभूतो दुःखसागरनिमग्नो वर्तते । मयत्र प्राचुर्ये । मनःशब्दो मानसवृत्तिपरः । यतो मनोमयः, तत एव प्रयाणकाले मनो यदनुधावति, तदनु प्राणानाम् - इन्द्रियाणां मुख्यप्राणस्य, सूक्ष्मशरीरस्य च नेता । यथा दह्यमाने कुटीरे भिक्षुकः सपदि दग्धावशिष्टं गृहीत्वाऽपसर्पेदेवमपसर्पन्नयं फल्गुः । यस्यैष महिमा भुवि स तेन सहैकस्मिन्प्रदेशे वसतिमात्रेण कथं तदभेदी स्यात् । एवं यद्यपि द्वाभ्यामधिष्ठितं शरीरमेकम्, अधिष्ठेयाकारस्तु भिद्यते, दिव्ये ब्रह्मपुरे व्योमनि ह्येष प्रतिष्ठित: - एष सर्वज्ञः प्रजा रक्षितुं राजा पुर इव पुरेऽस्मिन् शरीरे प्रतिष्ठित: । अतो ब्रह्मणः पुरमिदमिति ब्रह्मपुरमिति निर्देशश्च स्वरसः । पुरशब्दस्वारस्यात् षष्ठी स्वस्वामिभावसम्बन्धमेवोत्सर्गतो बोधयेत् । पुरस्य रक्षणं च पौराणां नियमनद्वारैवेति पौरस्थानीयस्य जीवस्य नियाम्यत्वं गम्यते । दिव्यशब्द आश्चर्यपर: । 'विचित्रा देहसम्पत्ति:' इति हि स्मर्यते । उत्कृष्टपरो वा । मानुषशरीरस्य विद्याधिकारापादकतयेतरत उत्कृष्टता । पश्वादिभ्यो ज्ञानप्रसरणाधिक्येन द्योतनयोगाद्वा तथोक्तिः । व्योमनीति व्योमत्वेन विशिष्य निर्देशादधिवसितुर्मालिन्यानापादकता शरीरसम्बन्धस्य व्यज्यते । मनोमयस्तु प्रतिष्ठितोऽन्ने अत्ताऽयमन्ने प्रतिष्ठितः, ममेदमत्तुः फलभोगायेति रमत इति यावत् । व्योमनीत्यनुक्त्वा हृदयं सन्निधायेति सलेपद्रव्यनिर्देशेन शरीरसम्बन्धेन जीवस्य सुखदुःखादियोगरूपमालिन्यसम्भवो व्यज्यते । तदेवमनयोर्वैलक्षण्यमुक्त्वा प्रकृतमुपसंहरति तद्विज्ञानेनेति । तस्य जीवात्मनो विज्ञानेन - प्रकृतिविविक्तस्वरूपचिन्तनेनाङ्गभूतेन तत्सन्निहितमानन्दरूपममृतं यद्विभाति परमात्मस्वरूपमुक्तसर्वज्ञत्वादिगुणविशिष्टम्, तद्धीराः साक्षात्कुर्वन्ति । एतेन प्रत्यगात्मस्वरूपमसाक्षात्कृतवतां पार्श्वस्थस्य परमात्मनः साक्षात्कारो न भवेदिति व्यज्यते । तत् विज्ञानेनेति वा पृथक्पदच्छेद: । अनयोर्मध्ये यदानन्दरूपममृतं विभाति - विशेषतः प्रकाशते, तत् - परमात्मतत्त्वम्, विज्ञानेन पूर्वोक्तेन ध्यानरूपेण साक्षात्कुर्वन्तीत्यर्थः ॥७॥

॥ आङ्गल-अर्थः ॥

The Omniscient, the All-wise, whose is this might and majesty upon the earth, is this self enthroned in the divine city of the Brahman, in his ethereal heaven.

॥ हिन्दी-अर्थः ॥

जो 'सर्वज्ञ' है 'सर्वविद्' है जिसकी पृथ्वी पर यह सब महिमा है यह 'आत्मा' ही है जो इस दिव्य ब्रह्मपुरी में, इस व्योम में प्रतिष्ठित है।

॥ शब्दावली ॥

यः सर्वज्ञः - yaḥ sarvajñaḥ - the Omniscient

सर्ववित् - sarvavit - the All-wise

यस्य - yasya - whose

भुवि - bhuvi - upon the earth

एषः महिमा - eṣaḥ mahimā - is this might and majesty

एषः आत्मा - eṣaḥ ātmā - is this self

दिव्ये ब्रह्मपुरे - divye brahmapure - in the divine city of the Brahman

व्योम्नि हि - vyomni hi - in the ethereal heaven

प्रतिष्ठितः - pratiṣṭhitaḥ - enthroned