ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव

ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता। स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥

॥ लिप्यन्तरणम् ॥

brahmā devānāṁ prathamaḥ sambabhūva viśvasya kartā bhuvanasya goptā | sa brahmavidyāṁ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya jyeṣṭhaputrāya prāha ||

॥ अन्वयः ॥

विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव सः सर्वविद्याप्रतिष्ठां ब्रह्मविद्यां ज्येष्ठपुत्राय अथर्वाय प्राह ॥

॥ अन्वयलिप्यन्तरणम् ॥

viśvasya kartā bhuvanasya goptā brahmā devānāṁ prathamaḥ sambabhūva saḥ sarvavidyāpratiṣṭhāṁ brahmavidyāṁ jyeṣṭhaputrāya atharvāya prāha ||

॥ सुबोधिनीभाष्यम् - गोपालानन्दस्वामिरचितम् ॥

मुण्डकोपनिषत्

स्वामिनारायणमूलभाष्यसमेता

शान्तिमन्त्रः

भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।

स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेमहि देवहितं यदायुः ॥

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।

स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

मङ्गलाचरणम्

यः सर्वज्ञः सर्वविच्च यस्यैष महिमा भुवि ।

तं नमामि घनश्याममक्षरात्परतः परम् ॥

प्रथममुण्डकम्

प्रथमः खण्डः

[ विद्यागुरूणां परम्परा ]

इयमाथर्वणोपनिषत् विद्यायां श्रद्धामुत्पादयितुमादौ विद्याप्रवर्तकानां गुरूणां परम्परां निरूपयति - ब्रह्मा देवानामित्यादिना ।

ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता ।

स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥१॥

विद्याप्रवर्तकवैलक्षण्यज्ञाने हि श्रद्धा विशेषतः स्याद्विद्यायाम् । ब्रह्मा - हिरण्यगर्भः । देवानाम् - इन्द्रादीनाम् । प्रथमः सम्बभूव । स हि विश्वस्यास्य कर्ता । गोप्ता च भुवनस्य । एवंभूतः सः, अथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय ब्रह्मणः परब्रह्मणो विद्यां प्राह । कीदृशीम् ? सर्वविद्याप्रतिष्ठाम् - सर्वस्या अपि विद्याया आश्रयभूताम् । ब्रह्मविदो विदितं न किञ्चित् । ज्ञातव्यमखिलं ब्रह्मणि विज्ञाते परिसमाप्यते । तदुच्यते सर्वविद्याप्रतिष्ठामिति । अत एवेयं विद्या नार्वाचीनस्य ब्रह्मणो विद्या, अपि तु परस्यैव ब्रह्मणः ॥१॥

॥ आङ्गल-अर्थः ॥

Brahma first of the Gods was born, the creator of all, the world's protector; he to Atharvan, his eldest son, declared the Godknowledge in which all sciences have their foundation.

॥ हिन्दी-अर्थः ॥

देवगणों में प्रथम ब्रह्मा की उत्पत्ति हुई जो सम्पूर्ण विश्व के कर्ता एवं लोक के संरक्षक हैं; उन्होंने अपने ज्येष्ठ पुत्र अथर्वा के प्रति उस ब्रह्मविद्या का कथन किया जिसमें समस्त विद्याओं की प्रतिष्ठा है।

॥ शब्दावली ॥

विश्वस्य कर्ता - viśvasya kartā - the creator of all

भुवनस्य गोप्ता - bhuvanasya goptā - the world's protector

ब्रह्मा - brahmā - Brahma

देवानाम् प्रथमः - devānām prathamaḥ - first of the Gods

सम्बभूव - sambabhūva - was born

सः - saḥ - he

सर्वविद्याप्रतिष्ठाम् - sarvavidyāpratiṣṭhām - in which all sciences have their foundation

ब्रह्मविद्याम् - brahmavidyām - the Godknowledge

ज्येष्ठपुत्राय अथर्वाय - jyeṣṭhaputrāya atharvāya - to Atharvan, his eldest son

प्राह - prāha - declared

॥ अथ उपनिषद् ॥