ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति। मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥

॥ लिप्यन्तरणम् ॥

ūrdhvaṁ prāṇamunnayatyapānaṁ pratyagasyati | madhye vāmanamāsīnaṁ viśve devā upāsate ||

॥ अन्वयः ॥

सः प्राणं ऊर्ध्वम् उन्नयति अपानं प्रत्यक् अस्यति मध्ये आसीनम् तम् वामनं विश्वे देवाः उपासते ॥

॥ अन्वयलिप्यन्तरणम् ॥

(saḥ ) prāṇaṁ ūrdhvam unnayati apānaṁ pratyak asyati madhye āsīnam ( tam ) vāmanaṁ viśve devāḥ upāsate ||

॥ सुबोधिनीभाष्यम् - गोपालानन्दस्वामिरचितम् ॥

[ कल्याणगुणाकरत्वेन परमात्मा उपास्यः ]

परमात्मानं सुखेन ग्राहयन्नाह - ऊर्ध्वम् इत्यादिना । 

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नमयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।

मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥३॥

यः शरीरमध्ये हृदयकमले सन्निधाय प्राणमूर्ध्वमुन्नमयत्यपानम् अधो गमयति, तमेतं प्राणापानगतिव्यवस्थापकं हृदयपुण्डरीके सन्निहतं वामनम् - भजनीयं सर्वे देवा उपासते देवा इत्युपलक्षकम् । सत्त्वप्रकृतय इति वाऽर्थः ॥३॥

॥ आङ्गल-अर्थः ॥

This is He that draweth the main breath upward and casteth the lower breath downward. The Dwarf that sitteth in the centre, to Him all the Gods do homage.

॥ हिन्दी-अर्थः ॥

'''वह' ही है जो प्राण को ऊर्ध्व दिशा में उठाता है तथा अपान को नीचे की ओर छोडता है; केन्द्र में आसीन इस 'वामन' की सभी देवगण उपासना करते है।

॥ शब्दावली ॥

प्राणम् - prāṇam - the main breath

ऊर्ध्वम् - ūrdhvam - upward

उन्नयति - unnayati - that draweth

अपानम् - apānam - the lower breath

प्रत्यक् - pratyak - downward

अस्यति - asyati - casteth

मध्ये आसीनम् - madhye āsīnam - that sitteth in the centre

वामनम् - vāmanam - The Dwarf

विश्वे देवाः - viśve devāḥ - all the Gods

उपासते - upāsate - do homage to Him

॥ अथ उपनिषद् ॥