तस्मै स होवाच - - द्वे विद्ये वेदितव्ये

 

तस्मै स होवाच - - द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद् ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥

॥ लिप्यन्तरणम् ॥

tasmai sa hovāca - - dve vidye veditavye iti ha sma yad brahmavido vadanti parā caivāparā ca ||

॥ अन्वयः ॥

सः तस्मै उवाच ह द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह ब्रह्मविदः वदन्ति स्म यत् परा च अपरा च एव ॥

॥ अन्वयलिप्यन्तरणम् ॥

saḥ tasmai uvāca ha dve vidye veditavye iti ha brahmavidaḥ vadanti sma yat parā ca aparā ca eva ||

॥ सुबोधिनीभाष्यम् - गोपालानन्दस्वामिरचितम् ॥

[ विद्योपदेश: ]

तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥४॥

एवं पृष्टः स अङ्गिरास्तस्मै शौनकायोवाच । यदुक्तं तदुच्यते - द्वे इत्यादिना । द्वे विद्ये वेदितव्ये - ज्ञातव्ये, सम्पाद्ये इति यावत् । अयं च निर्देश: 'पाकं पचती' त्यादाविवाख्यातार्थमात्रविवक्षया ।

ननु - 'कस्मिन्विदिते सर्वमिदं विदितं भवती 'ति पृष्टे यदुच्यते ' द्वे विद्ये वेदितव्ये' इति, तदिदमपृष्टोत्तरम् । अत्र केचित् - नैष दोष:, क्रमापेक्षत्वात्प्रतिवचनस्य, अपरा हि विद्याऽविद्या सा निराकर्तव्या, तद्विषये हि विदिते न किञ्चिद्विदितं स्यादिति, निराकृत्य हि पूर्वपक्ष पश्चात्सिद्धान्तो वक्तव्यो भवतीति न्यायादिति । तान्पृच्छाम: - युक्तं नाम क्रमापेक्षत्वं प्रतिवचनस्य । युक्तं च पूर्वपक्षं निराकृत्य पश्चात्सिद्धान्तो वक्तव्य इति । अपरा हि विद्याऽविद्या सा निराकर्तव्येत्येतत्कथमुपपद्यते । विद्या ह्यविद्येत्येतद्वीरप्रसूर्वन्ध्येतिवद्व्याहतम् ।

नन्वपरेत्युच्यतेऽविद्येतीति चेत्, तावता कथमविद्यात्वम्, न ह्यपरत्वविशेषणमात्रेण विद्यातो विरुद्धामविद्यां विद्याशब्दो बोधयितुं प्रभवेत् ।

ननु धर्माधर्मसाधनतत्फलावबो धरूपत्वाद्विद्यात्वमपि बन्धकत्वादविद्यात्वमपीत्युक्तमपरा हि विद्याऽविद्येति चेत्; अपरविद्यायास्तावन्मात्रविषयकत्वं बन्धकत्वं च कथमवगतम् ।

ननु - 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' इति निर्देशादिति चेत्; किं तेन निर्देशेनाक्षरप्राप्तिविरोधिताऽपरविद्यायामवगम्यते, येन तस्यां बन्धकत्वं सिध्येत् । व्यज्यतां नामाक्षरप्राप्तौ हेतुत्वाभावः, न हि कस्यचित् क्वचिद्धेतुत्वाभावमात्रेण विरोधिता सिध्येत् । न हि मुमुक्षाया मोक्षे हेतुत्वाभावमात्रेण मोक्षे विरोधित्वम् । न च मोक्षे मुमुक्षा हेतु:, सत्यामपि तस्यां मोक्षानुदयात्। मुमुक्षा ह्यधिकारिविशेषणम् । नाप्यक्षरप्राप्तौ यथाकथञ्चिदुपकारकताऽपि नापराया इति व्यज्यत इति वक्तुं शक्यम् । ययेति करणश्रुत्या हि साधकतमत्वमेव ह्यवगम्यते । प्रकृत्यर्थानुरूपं चैतदेव । तत्तदेवान्यस्य नेति व्यज्येत । प्रयोजकत्वमात्रप्रतिक्षेपे वा विरोधित्वं कथमवगम्येत ? अक्षरप्राप्तिहेतुत्वाभावकथनमात्रेणापरविद्यया तदविषयकया भाव्यमिति च कोऽयं नियम: ? न हि तद्विषयकेनापि शास्त्रजन्यज्ञानमात्रेण तत्प्राप्तिर्भवेत् । परोक्षेण तज्ज्ञानेन तत्सिद्धिर्भवताऽपि हि नेष्यते । न चात्र ज्ञायत इति श्रूयते, अपि त्वधिगम्यत इत्येव । उपसर्गस्वारस्यं धात्वर्थस्वारस्यं च परित्यज्य ज्ञायत इत्यस्यार्थस्याश्रयणं त्वनुचितम् । अपरविद्यायामृग्यजुःसामाथर्वणां गणनादक्षरविषयकत्वं तस्याः सिध्यत्येव । न ह्युपनिषदां वेदतो बहिर्भावः ।

ननु - 'ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद' इत्येव निर्देशादपरविद्या केवलं शब्दसन्दर्भरूपैव, परा विद्या तूपनिषद्वेद्याक्षरविषयं विज्ञानमिति चेत् । विद्याशब्दस्यैकस्यैव विज्ञानशब्दविशेषो भयपरताश्रयणं क्लिष्टम् । सह्यतां च क्लेशः, अपरा विद्या धर्माधर्मसाधनतत्फलविषयेत्येतन्न घटेत; शब्दस्वरूपस्य सविषयकत्वासम्भवात् । यदि पुनस्तद्विषयकज्ञानजनकत्वेन तद्विषयकत्वमुपचर्यते, स्यादेतत्; वेदितव्यमित्यनेन विधेयं वेदनं किं शब्दस्वरूपग्रहणमुत शब्दार्थविज्ञानम् । प्रथमे न कस्यचिदर्थस्य विज्ञानं प्रसक्तमिति, 'सा निराकर्तव्या तद्विषये विदिते न किञ्चित्तत्त्वं नो विदितं स्यादिति' न युक्तं वक्तुम् । यदि शब्दार्थावधारणम्, तदोपनिषद्भिरप्यर्थबोधोऽविशिष्ट इति, धर्माधर्मसाधनतत्फलविषयाऽपरा सा चाविद्यैवेत्ययं वादः कथमुपपद्येत । तद्विषये विदिते न किञ्चित्तत्त्वं नो विदितं स्यादिति च कथमुपपद्येत ।

किञ्च सा चेदविद्याऽपरा विद्या निराकर्तव्या, विधेः कथमन्वयः, वेदितव्य इति हि परेवापरापि विधीयते । न चाधिकारिभेदेन तदुपपत्तिः, अविशेषेणैव विधानात् । 'ब्रह्मविदो वदन्ती'ति च श्रूयते । अब्रह्मविदां चेत्साऽपरा विद्या, 'द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चापरा चे 'ति ब्रह्मविदः कथं वदेयुः ।

नन्वपरा त्यागाय वेदितव्या परा तु श्रेयस इति विभागमभिप्रेत्य वदन्ति ब्रह्मविदः 'द्वे विद्ये वेदितव्ये' इति । मैवम् । विभाजकः शब्दस्तु न श्रूयते । अभिप्राये व्यञ्जकं न पश्यामः । अथाप्यपरविद्याया अंशतः कर्मावलम्बित्वेऽप्यंशतोऽक्षरावलम्बित्वमप्यस्तीति त्यागाय सा वेदितव्येत्ययं विभागो न घटेत, उपनिषदोऽपि हि वेदाख्यशब्दसन्दर्भे परिगणिताः । एतेन 'अविद्यायामन्तरे वर्तमाना:' ( मुंडकोपनिषद् - १.२.८) 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ' (मुंडकोपनिषद् -   १.२.१२) इति वचनमेवोक्तविभागे व्यञ्जकमिति निरस्तम् । तस्य तत्र व्यञ्जकताऽपि न सिध्यति । न हि कर्मविचारेण प्राप्तनिर्वेदस्य ब्रह्मविविदिषोर्गुर्वभिगमनविधानमात्रेण प्राक् प्रस्तुतयाऽपरविद्यया त्यागशेषभूतेन कर्मविज्ञानेन भाव्यमित्यस्ति नियमः । ये द्वे विद्ये परा चापरा चेति, ते परस्परोपकार्योपकारकतया मुमुक्षुणा वेदितव्यतया प्रस्तुते इत्येव किं न स्यात् । न च 'ऋग्वेद' इत्यादिनाऽपरां विद्यां प्रस्तुत्य, 'अथ परे' त्यादिना प्रथमखण्डेन परां विद्यां निरूप्य, द्वितीयखण्ड आदौ ' तदेतत्सत्य' मित्यादिना कर्मणां कर्मणां स्वरूपं फलं तन्निष्ठानामविद्यानिष्ठत्वं चोक्त्वा, 'परीक्ष्य लोका' नित्यादिना कर्मसु सञ्जातनिर्वेदस्या- क्षरविद्याधिगमाय गुर्वभिगमनविधानादपरा विद्याऽविद्या सा च कर्मावलम्बेति स विभागः स्वरसतः सिध्यतीति वाच्यम् । यद्यपरविद्याविवरणरूपता 'तदेतत्सत्य'मित्यादिवाक्यस्य सिध्येत्, सिध्येन्नाम स विभागः । प्रथमखण्डान्ते सर्वज्ञत्वेन प्रतिपादितं यत्सकलजगदुपादानं परं ब्रह्म, तदेव हि तच्छब्देन निर्दिश्य 'तदेतत्सत्य' मित्यनेन सत्यशब्दवाच्यता तस्मिन्नुच्यते । श्रूयते च द्वितीयखण्डान्ते 'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्य' मिति सत्यशब्दो ब्रह्मणि ।' 'तान्याचरत नियतं सत्यकामा' इति च ब्रह्मविद्याङ्गभूतः कर्मयोगो विधीयते । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वं वर्णयतां कर्मसु सत्यत्वबोधकतया तस्य व्याख्यानकरणं तु न शोभते । यथाकथञ्चित्सत्यत्वोपपादनेऽपि न कश्चित्तेन विशेषः येनैतद्वाक्यं स्वरसं स्यात् । उपरिष्टात्तु केवलं कर्म बन्धकं निरूप्य तत्फलानामस्थिरत्वं, ततश्च निर्वेदसम्भवस्ततश्च विविदिषेत्यादि निरूप्यते ।

किञ्च - प्रथमखण्डप्रस्तुतापरविद्याविवरणरूपत्वस्य 'तदेतत्सत्य'मित्यादिवाक्यस्याश्रयणे स्यान्नामापरविद्यायाः कर्मावलम्बता, तथापि - 'ऋग्वेदो यजुर्वेद' इत्यादेः कर्मभागपरत्वमेव समुचितम्, शब्दसन्दर्भपरताश्रयणं तु नैव योग्यम् ।

परे तु अपृष्टोत्तरत्वशङ्कयं वारयन्तः 'प्राप्तु' मित्यध्याहारमाश्रित्य यत्प्राप्तुं द्वे विद्ये वेदितव्ये तस्मिन्विदिते सर्वमिदं विदितं स्यादिति भावं वर्णयन्ति । एषां त्वध्याहारतः क्लेशः । असत्यप्यध्याहारे तत्परिहारः स्यादेव । तथाहि फलित: प्रश्नस्त्वस्य किमुपादानमिति, उत्तरं तु मुमुक्षोरपेक्षितं विद्याद्वयं, तत्र परया प्राप्यतेऽक्षरं तदेव च भूतस्यास्य योनिरिति । न च यच्छब्दवैयर्थ्यम् । द्वे विद्ये वेदितव्ये, इदं च न मयोत्प्रेक्ष्योच्यते, यत् - यस्मात् इति - एवं प्रकारेण ब्रह्मविद एव वदन्तीत्यर्थात् ॥४॥

॥ आङ्गल-अर्थः ॥

To him thus spoke Angiras: Twofold is the knowledge that must be known of which the knowers of the Brahman tell, the higher and the lower knowledge.

॥ हिन्दी-अर्थः ॥

अंगिरस ने उनसे यह कहाː दो प्रकार की विद्याऐं हैं जो जानने योग्य हैं, जिनके विषय में ब्रह्मविद्-ज्ञानी बताते हैं, परा तथा अपरा।

॥ शब्दावली ॥

सः - saḥ - he, the Rishi Angiras

तस्मै ह - tasmai ha - to him

उवाच - uvāca - thus spoke

द्वे विद्ये ह - dve vidye ha - twofold is the knowledge

वेदितव्ये इति - veditavye iti - that must be known

यत् ब्रह्मविदः वदन्ति स्म - yat brahmavidaḥ vadanti sma - of which the knowers of the Brahman tell

परा च - parā ca - the higher

अपरा च एव - aparā ca eva - and the lower knowledge