प्राणो हेष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानत्

 

प्राणो हेष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानत् विद्वान् भवेते नातिवादी। आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावेनेश ब्रह्मविद्यान् वरिष्ठः ॥

॥ लिप्यन्तरणम् ॥

प्रणो ह्येषा यः सर्वभूतैर्विभाति विज्ञानं विद्वान् भवते नातिवादी | आत्मकृद् आत्मरतिः क्रियावनेश ब्रह्मविद्याम् वरिष्ठः ||

॥अन्वयः ॥

यः हि प्राणः एषः सर्वभूतैः विभाति इति विज्ञानम् विद्वान् भवते अतिवादी न भवते। एषः आत्मक्रीड़ाः आत्मरतिः क्रियावान् ब्रह्मविद्यान् वरिष्ठः ॥

॥ अन्वयलिप्यन्तरणम् ॥

यः हि प्राणः एषाः सर्वभूतैः विभाति (इति) विज्ञानं विद्वान् भवते अतिवादी न (भवते)| एषाः आत्मकृदः आत्मरतिः क्रियावान् ब्रह्मविदं वरिष्ठः ||

॥ सुदुदिनिभाष्यम् - गोपालानन्दस्वामीचितम् ॥

[ प्राणशब्दोक्त वासुदेवज्ञानी ब्रह्मज्ञानिनां श्रेष्ठ: ] 

प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन्विद्वान्भवते नातिवादी। आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावेनेश ब्रह्मविद्यान् वरिष्ठः ॥4॥

जीवो हि शरीरतया परिणते तत्र तत्र भूतसङ्घते निमग्नः शोचति, य एष सर्वस्येषः सर्वान्तरात्मा स तु सर्वभूतैर्विभाति आब्रह्मपिपिलिकान्तैर्भूतपरिणामैरुपलाक्षितः पद्मपत्रमिवाम्भसा निर्लेपो विशेषतः प्रकाशते। श्रुतं ह्यनुपदमभिचाक्षीति। भूतैरित्युपलक्षणे तृतीया। प्रणो ह्येषः - समाने वपुषि सन्नप्यनिम्ग्नस्तस्मिन्नुपलक्षितस्तेनस्वयं सत्तयाऽन्यस्य प्राणे मानसधनं भवति। तदेष हि प्राणः। वायुविशेषस्तु नम्ना। तमीमं विजानं - विविच्य जान्न पुरुषः स एव विद्वान् अन्ये त्वकृत्स्नविदो मनदाः, ते त्वतिवादिनः - अर्थमत्यक्रम वदोऽतिवादः, आत्मसरूपं यथावादजानंतः शरीरमेवात्मानं तदतिरक्तं वा केवलं कर्तारं कामभावेव वाऽवधार्यन्तःमात्मनः स्वर्गादिविविधफलप्रवण देवोऽहं मनुष्योऽहं ब्राह्मणोऽहं क्षत्रियोऽहमहमस्मिंकर्माणि प्रभवम्यामस्मिंकर्मनिदमस्मै महते फलयेति स्वरूपोपायपुरुषार्थेषु सर्वत्र सर्वदाऽतिवदन्ति; विद्वान्स्वतिवादी न भवते। छंदसमात्मनेपदम्। यो हि सर्वान्तरात्मना सर्वेश्वरेणैकेनात्मानमनन्याश्चाधिष्ठितंस्तदेकात्मकान्वेति, स कथार्थमतिलङ्घ्य वदेत्, पुरुषार्थे वे माए वा न ख्वापि तस्य भ्रमावकाशः। यो ह्यात्मनमन्यथा वेत्ति तस्य भवतुभयत्र ब्रह्माः, देहमात्मानं जन्मान्मन्यते विषयमैहिकं वस्तुतोऽनार्थमपि फलमिति, तदतिरक्तं भोक्तारं केवलमात्मानं जानंस्तु तमेव पारलौकिकं तदृशमपि फलमिति, अस्य तु वासुदेवात्मकमखिलं जानतौष विदो न तेषु क्रीड़ा रतिर्वा, सत् - अयमत्रिद आत्मरतिः उद्यानादिजन्य प्रीतिः क्रीड़ा, स्रक्चंदनादिजन्य प्रीति रात्रि विशेषः। एष एव क्रियावनेश एव ब्रह्मविद्यान् वृद्धः तथापि जातमात्राः शिशुश्चेष्टन्ते नाम, नैतावता क्रियावंतस्ते व्यपदिष्यन्ते, न वा शलभा इव स्वात्मनाशय चेष्टितमात्रेण, यदि फलाय स्यात्कर्म तदा क्रियावंत इति शोभनं वाचः, तत् कामकामा यजन्तोऽपि बहुनन्देवनन्ततोऽनर्ते पन्तो न क्रियावंतः, एषात्म एवरातिरमित्रिदः क्रियावान्। तथापि बह्वो ब्रह्म जानन्ति नाम श्रुतिशिरसमार्थवगमतः, ते तु श्रवणमात्रान्न ब्रह्मविद्यान् वृद्धाः, एष एवात्मरातिरादस्तेषु वृद्धाः ॥4॥

॥ आंगल-अर्थः ॥

यह सब प्राणियों में प्रकाशित होने वाला जीवन है; जो ज्ञानी पुरुष इस बात को पूर्ण रूप से जान लेता है, वह धर्म-मतान्तरों और वाद-विवाद से दूर हो जाता है। वह आत्मा में रमण करता है, आत्मा में ही क्रीड़ा करता है, कर्म करता है - वह सनातन को जानने वालों में सर्वश्रेष्ठ है।

॥ हिन्दी-अर्थः ॥

यह प्राण ही है जो समस्त भूतपदार्थों के द्वारा अभिव्यक्त होकर उद्भासित होता है; विद्वान् व्यक्ति इसे पूर्णतया जानते हुए, मतमतान्तर एवं विवादों (अतिवाद) से बचता है। 'आत्मा' में उसकी रति होती है तथा 'आत्मा' में ही क्रीड़ारत रहकर कर्म करता रहता है,-ब्रह्मवेत्ताओं में वह सर्वश्रेष्ठः वरिष्ठ है।

॥ शब्दावली ॥

यः हि - yaḥ hi - that which

एषः प्राणः - eṣaḥ prāṇaḥ - this the life in things

सर्वभूतैः - sarvabhūtaiḥ - manifested by all these beings

विभाति - vibhāti - that shines

इति विजानन् - iti vijānan - coming wholly to know this

विद्वान् - vidvān - a man of knowledge

अतिवादी न भवते - ativādī na bhavate - draws back from creeds and too much disputings

एषः - eṣaḥ -

आत्मक्रीडः - ātmakrīḍaḥ - at play in the Self

आत्मरतिः - ātmaratiḥ - in the Self his delight, , ,

क्रियावान् - kriyāvān - doing works

ब्रह्मविदाम् - brahmavidām - among the knowers of the Eternal

वरिष्ठः - variṣṭhaḥ - the best is he